|
|
Meinbugir á lögum.
[Birt í skýrslu fyrir árið 1996, bls. 25-38.]
Samkvæmt 11. gr. laga nr. 13/1987, um umboðsmann Alþingis, skal umboðsmaður
tilkynna Alþingi, svo og hlutaðeigandi ráðherra eða sveitarstjórn,
eftir því sem við á, verði hann þess var, að
"meinbugir" séu á gildandi lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum.
Í 11. gr. reglna nr. 82/1988, um störf og starfshætti umboðsmanns Alþingis,
er svo mælt fyrir, að auk "meinbuga" á lögum og almennum
stjórnvaldsfyrirmælum, skuli umboðsmaður einnig gera fyrrnefndum aðilum
viðvart, verði hann þess var, að "meinbugir" séu á
starfsháttum í stjórnsýslu. Í greinargerð, er fylgdi frumvarpi því,
sem varð að lögum nr. 13/1987, um umboðsmann Alþingis, kemur fram,
að meinbugir á lögum geti verið formlegs eðlis, svo sem misræmi
milli ákvæða, prentvillur, óskýr texti o.fl. Einnig geti meinbugir
verið beinlínis fólgnir í efnisatriðum, svo sem að gerður sé að
lögum mismunur milli manna án þess að til þess liggi viðhlítandi
rök eða að reglugerðarákvæði skorti lagastoð ofl. Þá hef ég
litið svo á, að undir ákvæði 11. gr. falli m.a. þau tilvik, þegar
ákvæði laga rekast á eða íslensk lög eru ekki í samræmi við
þær skuldbindingar, sem Ísland hefur undirgengist samkvæmt alþjóðasáttmálum
til verndar mannréttindum.
Í ársskýrslum mínum fyrir árin 1988 til 1995 er að
finna 38 mál, þar sem ég hef vakið athygli Alþingis á
"meinbugum á lögum" á grundvelli 11. gr. laga nr. 13/1987,
um umboðsmann Alþingis. Hér á eftir fer stutt reifun á þessum málum.
Jafnframt er þess getið, hvað gert hefur verið í því skyni að bæta
úr hlutaðeigandi annmörkum.
Efnisyfirlit
1. Ársskýrsla 1988, bls. 23, mál nr. 35/1988.
Ábending um breytingar á lagareglum um gjafsókn.
2. Ársskýrsla 1988, bls. 45, mál nr. 70/1988.
Mannréttindaákvæði í íslenskum lögum.
3. Ársskýrsla 1989, bls. 90, mál nr. 83/1989.
Sáttaumleitan vegna hjónaskilnaðar.
4. Ársskýrsla 1990, bls. 87, mál nr. 104/1989.
Tegundarprófun símtækja.
5. Ársskýrsla 1990, bls. 93, mál nr. 102/1980.
Tannlæknakostnaður fanga.
6. Ársskýrsla 1990, bls. 97, mál nr. 170/1989.
Agaviðurlög í fangelsum.
7. Ársskýrsla 1990, bls. 129, mál nr. 171/1989.
Ákvörðun ríkissaksóknara um niðurfellingu máls.
8. Ársskýrsla 1990, bls. 197, mál nr. 86/1989.
Vextir og verðbætur á ofgreiddu skattfé.
9. Ársskýrsla 1990, bls. 202, mál nr. 176/1989.
Skráning og gjaldskylda færanlegra krana.
10. Ársskýrsla 1991, bls. 17, mál nr. 80/1989.
Valdsvið framkvæmdastjórnar Ferðamálaráðs.
11. Ársskýrsla 1991, bls. 26, mál nr. 384/1991.
Afturköllun löggildingar vigtarmanns.
12. Ársskýrsla 1991, bls. 104, mál nr. 365/1990.
Afhending pósts til annarra en skráðra viðtakenda.
13. Ársskýrsla 1991, bls. 116, mál nr. 293/1990.
Kaupskrárnefnd.
14. Ársskýrsla 1992, bls. 40, mál nr. 497/1991.
Frestun á réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar skv. byggingarlögum.
15. Ársskýrsla 1992, bls. 111, mál nr. 436/1991.
Lagaákvæði um skemmtanaleyfi.
16. Ársskýrsla 1992, bls. 151, mál nr. 382/1991.
Bótaréttur þess sem ranglega er gengið framhjá við stöðuveitingu.
17.-20. Ársskýrsla 1992, bls. 189, árskýrsla 1994, bls. 239, 244 og 254, mál nr. 78/1989, 714/1992, 840/1993, 826/1993.
Gatnagerðargjöld.
21. Ársskýrsla 1992, bls. 230, mál nr. 649/1992.
Gjald fyrir löggildingu endurskoðenda.
22. Ársskýrsla 1992, bls. 304, mál nr. 481/1991.
Tollverð notaðra bifreiða.
23. Ársskýsla 1992, bls. 312, mál nr. 621/1992.
Stjórnsýslukæra til ríkistollanefndar.
24. Ársskýrsla 1993, bls. 83, mál nr. 753/1993.
Viðmiðunarreglur gjafsóknarnefndar.
25. Ársskýrsla 1993, bls. 105, mál nr. 524/1991.
Starfshættir húsnæðismálastjórnar.
26. Ársskýrsla 1993, bls. 249, mál nr. 820/1993.
Endurgreiðsla oftekins fjár.
27. Ársskýrsla 1994, bls. 41, mál nr. 1071/1994.
Atvinnuleyfi til leigubifreiðaaksturs.
28. Ársskýrsla 1994, bls. 104, mál nr. 818/1993.
Eftirlit Húsnæðisstofnunar ríkisins með framkvæmdum og húsbyggingum byggingarsamvinnufélaga.
29. Ársskýrsla 1994, bls. 172, mál nr. 931/1993.
Skráning mannanafna í þjóðskrá Hagstofu Íslands.
30. Ársskýrsla 1994, bls. 261, mál nr. 877/1993.
Málskotsréttur til óháðs úrskurðaraðila (yfirskattanefndar).
31. Ársskýrsla 1994, bls. 295, mál nr. 761/1993.
Stjórnsýsla í grunnskóla.
32. Ársskýrsla 1995, bls. 360, mál nr. 1084/1994.
Lögræðislög. Skipan lögráðamanna.
33. Ársskýrsla 1995, bls. 394, mál nr. 1063/1994.
Gjaldtaka samkvæmt lögum nr. 57/1988, um framhaldsskóla.
34. Ársskýrsla 1995, bls. 97, mál nr. 1189/1994.
Úrlausn um rof skilyrða reynslulausnar.
35. Ársskýrsla 1995, bls. 364, mál nr. 928/1993.
Nauðungarvistun á sjúkrahúsi.
36. Ársskýrsla 1995, bls. 313, mál nr. 1097/1994.
Starfsumsóknir þeirra, sem óska nafnleyndar.
37. Ársskýrsla 1995, bls. 151, mál nr. 1302/1994.
Málskot til barnaverndarráðs.
38. Ársskýrsla 1995, bls. 260, mál nr. 1169/1994.
Almannafriður á helgidögum þjóðkirkjunnar. Skemmtanaleyfi.
1. Ársskýrsla
1988, bls. 23, mál nr. 35/1988.
Ábending um
breytingar á lagareglum um gjafsókn.
Hinn 20. september 1988 ritaði ég dóms- og kirkjumálaráðherra
bréf og vakti athygli hans á því, að í 3. tölul. 1. mgr. 10. gr.
reglna nr. 82/1988, um störf og starfshætti umboðsmanns Alþingis, væri
kveðið svo á, að varðaði kvörtun réttarágreining, sem ætti
undir dómstóla og eðlilegt væri að þeir leystu úr, gæti umboðsmaður
lokið máli með ábendingu um það. Væri umboðsmanni heimilt að
leggja til við dómsmálaráðuneytið að það veitti gjafsókn í því
skyni.
Í nefndaráliti allsherjarnefndar um fyrrnefndar reglur
kemur meðal annars fram, að nefndin leggi mikla áherslu á, að umboðsmaður
Alþingis fái heimild til að veita gjafsókn, þar sem um nýtt embætti
sé að ræða, sem ætlað sé að stuðla að réttarbótum í þjóðfélaginu
og treysta rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum. Gerði nefndin að
tillögu sinni, að næsta reglulega Alþingi tæki til sérstakrar
athugunar ákvæði XI. kafla laga nr. 85/1936, um gjafsókn (Alþt.
1986-1987, A-deild, bls. 3896). Af þessari endurskoðun varð hins
vegar ekki.
Með lögum nr. 91/1991 voru sett ný lög um meðferð
einkamála. Í XX. kafla laganna er fjallað um gjafsókn. Þar er
heldur ekki að finna ákvæði, sem veitir dóms- og kirkjumálaráðherra
heimild til þess að veita gjafsókn að tillögu umboðsmanns Alþingis.
Efnisyfirlit
2. Ársskýrsla
1988, bls. 45, mál nr. 70/1988.
Mannréttindaákvæði
í íslenskum lögum.
Hinn 29. desember 1989 ritaði ég forsætisráðherra og
forsetum Alþingis samhljóða bréf, þar sem vakin var athygli þeirra
á ófullkomnum ákvæðum til verndar mannréttindum í íslenskum lögum.
Þannig vantaði í íslensku stjórnarskrána almenn ákvæði um
veigamikil mannréttindi, svo sem skoðanafrelsi, jafnrétti, bann við
afturvirkum refsilögum, vernd fjölskyldulífs og rétt til réttlátrar
málsmeðferðar fyrir dómi. Ákvæði íslensku stjórnarskárinnar um
félagsleg mannréttindi væru og fábrotin. Þá væru mörg mannréttindaákvæði
íslensku stjórnarskrárinnar ófullkomin, svo sem um trúfrelsi, rétt
handtekinna manna, friðhelgi heimilis, prentfrelsi og um félagafrelsi.
Tilgreindi ég nokkur dæmi sem betur mættu fara. Ég vísaði til þess,
að Ísland væri aðili að þýðingarmiklum alþjóðasamningum um
mannréttindi, en íslensk lög gengju a.m.k. að ýmsu leyti skemmra í
vernd mannréttinda en þeir. Gæti þetta valdið vanda í lagaframkvæmd
hér á landi og jafnframt orðið til þess að íslenska ríkið yrði
dregið til ábyrgðar fyrir þeim alþjóðastofnunum, sem ætlað væri
að framfylgja nefndum mannréttindasamningum. Ég benti á, að úrbætur
gætu orðið með endurskoðun mannréttindaákvæða íslensku stjórnarskrárinnar
en einnig kæmi til greina að taka umrædda mannréttindasáttmála eða
hluta þeirra í íslensk lög.
Með lögum nr. 64/1994 var Mannréttindasáttmála Evrópu
veitt lagagildi á Íslandi. Að þessu er vikið í skýrslu minni
fyrir árið 1993, bls. 9. Með stjórnskipunarlögum nr. 97/1995 voru
mannréttindaákvæði íslensku stjórnarskrárinnar endurskoðuð.
Efnisyfirlit
3. Ársskýrsla
1989, bls. 90, mál nr. 83/1989.
Sáttaumleitan vegna
hjónaskilnaðar.
Með lögum nr. 28/1981, um breytingu á lögum nr.
85/1936, um meðferð einkamála í héraði, voru sáttanefndir lagðar
niður. Af þeim sökum var þess ekki kostur, að fólk gæti leitað
til aðila, sem ekki starfaði í tengslum við trúfélög, um sáttatilraun
vegna hjónaskilnaðar, en 44. gr. laga nr. 60/1972, um stofnun og slit
hjúskapar, var hins vegar reist á því meginsjónarmiði, að þess
skyldi völ. Ég taldi, að um væri að ræða meinbugi á gildandi lögum
og að nauðsynlegt væri að úr því yrði bætt.
Með lögum nr. 132/1989, um breyting á lögum um stofnun
og slit hjúskapar, var ákvæði 1. mgr. 44. gr. laganna breytt á þá
lund, að auk þess að geta leitað til presta og löggiltra forstöðumanna
trúfélaga gætu hjón, ef annað eða bæði væru utan trúfélaga,
leitað til yfirvalds um sættir, áður en til skilnaðar kæmi samkvæmt
ákvæðinu. Ákvæði hliðstæðs efnis er nú í 4. mgr. 42. gr. Hjúskaparlaga,
nr. 31/1993.
Efnisyfirlit
4. Ársskýrsla
1990, bls. 87, mál nr. 104/1989.
Tegundarprófun símtækja.
Með fjarskiptalögum nr. 73/1984 var innflutningur og
verslun með notendabúnað gefinn frjáls. Póst- og símamálastofnuninni
var með lögum þessum falið eftirlit með því að seldur búnaður
uppfyllti tæknikröfur, en stofnunin jafnframt skylduð til að hafa sjálf
slíkan búnað á boðstólum. Ég benti á, að ástæða væri til að
þessi skipan yrði endurskoðuð með hliðsjón af þeim viðhorfum,
sem fram kæmu í lögum nr. 56/1978, um verðlag, samkeppnishömlur og
óréttmæta viðskiptahætti, svo og einnig jafnræðisreglum stjórnarfarsréttar.
Eins og nánar greinir í ársskýrslu 1992, bls. 326, voru
sett lög nr. 32/1993, um breytingar á lögum um fjarskipti, nr.
73/1984. Með þessum lögum var sett á fót sérstök stofnun,
Fjarskiptaeftirlit ríkisins, sem falið var meðal annars að annast um
tegundarprófun símtækja.
Efnisyfirlit
5. Ársskýrsla
1990, bls. 93, mál nr. 102/1980.
Tannlæknakostnaður
fanga.
Borin var fram kvörtun f.h. fangans A yfir því, að dóms-
og kirkjumálaráðuneytið hafði synjað að greiða kostnað við
tannviðgerðir fanga. Það var niðurstaða mín í málinu, að ákvæði
5. tölul. 2. gr. laga nr. 48/1988, um fangelsi og fangavist, legðu
þá skyldu á fangelsismálastofnun að sjá til þess, að í
fangelsum væri veitt sú heilbrigðisþjónusta, sem lög nr. 59/1983,
um heilbrigðisþjónustu, kvæðu á um, þ. á m. þjónusta tannlækna.
Aftur á móti kom ekki fram í lögum, hver greiða ætti fyrir heilsugæslu
fanga. Ég vakti athygli Alþingis, dóms- og kirkjumálaráðherra, svo
og heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra á þessum meinbugum á lögum.
Efnisyfirlit
6. Ársskýrsla
1990, bls. 97, mál nr. 170/1989.
Agaviðurlög í
fangelsum.
Ég taldi, að ákvörðun um agaviðurlög í fangelsum
samkvæmt 26. gr. laga nr. 48/1988, um fangelsi og fangavist, gæti hæglega
farið í bága við ákvæði 5. og 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu.
Kom ég þeirri ábendingu á framfæri við dóms- og kirkjumálaráðherra
og Alþingi, að samræma þyrfti ákvæði íslenskra laga fyrrnefndum
ákvæðum sáttmálans. Væri þá jafnframt rétt að taka almennt til
athugunar á ný, hvernig haga bæri ákvörðun agaviðurlaga á hendur
föngum meðal annars með tilliti til sjónarmiða um samkvæmni,
sanngirni og réttaröryggi.
Eins og nánar er gert grein fyrir í árskýrslu 1991,
bls. 170, voru sett lög nr. 31/1991, um breyting á lögum um fangelsi
og fangavist, nr. 48 19. maí 1988, þar sem breytt var meðal annars ákvæðum
26. gr. laga nr. 48/1988, um fangelsi og fangavist.
Efnisyfirlit
7. Ársskýrsla
1990, bls. 129, mál nr. 171/1989.
Ákvörðun ríkissaksóknara
um niðurfellingu máls.
Ég taldi, að ekki væru rök til að finna að þeirri ákvörðun
ríkissaksóknara að fella niður mál án frekari rannsóknar, þar
sem hæpið væri að í gildandi lögum hefði verið viðhlítandi
heimild til refsingar fyrir þá háttsemi, sem læknirinn X var sakaður
um. Aftur á móti vakti ég athygli Alþingis, heilbrigðis- og
tryggingamálaráðherra og landlæknis á því, að í lög skorti viðhlítandi
heimildir til að refsa fyrir misneytingu læknis gagnvart sjúklingi með
hliðstæðum hætti og væri, ef brot læknisins væri í opinberu
starfi. Taldi ég, að ástæða væri til að endurskoða refsiákvæði
læknalaga í þessu ljósi.
Með bréfi, dags. 13. júlí 1996, tilkynnti heilbrigðis-
og tryggingamálaráðuneytið mér, að til athugunar væri í ráðuneytinu
hvort misneyting læknis gagnvart sjúklingi félli undir XXII. kafla
almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eins og honum var breytt með lögum
nr. 40/1992. Að öðrum kosti yrði það skoðað hvort þörf væri
á lagabreytingu, svo heimilt væri að refsa lækni fyrir misneytingu
gagnvart sjúklingi, burt séð frá því hvort læknir væri opinber
starfsmaður eða ekki.
Efnisyfirlit
8. Ársskýrsla
1990, bls. 197, mál nr. 86/1989.
Vextir og verðbætur
á ofgreiddu skattfé.
Það var niðurstaða mín í málinu, að því er snerti
endurgreiðslu á ofgreiddu staðgreiðslufé og vexti og verðbætur í
því sambandi, að lagareglur, sem um þetta giltu, gætu leitt til
mismununar eftir því, hvort um væri að ræða endurgreiðslu á staðgreiðslu
skv. 18. gr. laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, með
síðari breytingum, eða endurgreiðslu að lokinni álagningu, sbr.
34. gr. sömu laga og 121. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og
eignarskatt, með síðari breytingum. Taldi ég nauðsynlegt að leitað
yrði leiða til þess að ráða bót á þessu.
Með lögum nr. 31/1995, um breytingar á lögum er varða
rétt til endurgreiðslu og vaxta af ofteknum sköttum og gjöldum, voru
samræmdar betur reglur um vexti og verðbætur á ofgreiddu skattfé í
lögum nr. 45/1987, með síðari breytingum, og lögum nr. 75/1981, með
síðari breytingum.
Efnisyfirlit
9. Ársskýrsla
1990, bls. 202, mál nr. 176/1989.
Skráning og
gjaldskylda færanlegra krana.
Ég vakti athygli á því, að af hálfu stjórnvalda væru
færanlegir kranar bæði taldir ökutæki og vinnuvél. Það leiddi
til þess að tryggja þurfti tiltekinn krana ábyrgðartryggingu í
sama flokki og vörubifreið. Jafnframt var kraninn tryggður sem vinnuvél.
Þá þurfti einnig að greiða þungaskatt af krananum og gjöld til
Vinnueftirlits ríkisins.
Dóms- og kirkjumálaráðuneytið tilkynnti mér með bréfi,
dags. 13. janúar 1992, að gerð hefði verið breyting á reglugerð
um gerð og búnað ökutækja og sett í hana nýtt ákvæði um
skilgreiningu ökutækja. Ákvæðinu væri ætlað að vera til skýringar
og fyllingar við flokkun ökutækja, þ. á m. um það, hvort ökutæki
teldist bifreið eða vinnuvél.
Efnisyfirlit
10. Ársskýrsla
1991, bls. 17, mál nr. 80/1989.
Valdsvið framkvæmdastjórnar
Ferðamálaráðs.
Ég taldi ástæðu til þess að vekja athygli Alþingis
og samgönguráðherra á því, að þörf væri á að endurskoða lög
um skipulag ferðamála með það fyrir augum að setja skýrari fyrirmæli
um valdsvið framkvæmdastjórnar Ferðamálaráðs. Í lögunum væri aðeins
fjallað um skipan framkvæmdastjórnarinnar, en ekki um hlutverk og
valdsvið hennar gagnvart Ferðamálaráði eða ferðamálastjóra. Væri
þessi annmarki til þess fallinn að valda réttaróvissu.
Sett hafa verið lög nr. 117/1994, um skipulag ferðamála.
Í þeim er að finna ákvæði um hlutverk og valdsvið framkvæmdastjórnar
Ferðamálaráðs.
Efnisyfirlit
11. Ársskýrsla
1991, bls. 26, mál nr. 384/1991.
Afturköllun löggildingar
vigtarmanns.
Ég taldi, að lög nr. 60/1915, um löggilta vigtarmenn, væru
afar ófullkomin. Þar væri til dæmis ekki fjallað um þau hæfisskilyrði,
sem maður yrði að uppfylla til þess að geta fengið og haldið löggildingu
sem vigtarmaður, og ekki væri þar heldur að finna neinar reglur um réttindi
og skyldur vigtarmanna. Slík atriði væri mun eðlilegra að hafa í lögum
en í stjórnvaldsfyrirmælum. Taldi ég því að endurskoða bæri lög
nr. 60/1915.
Eins og fram kemur í ársskýrslu 1992, bls. 327, voru
sett nánari ákvæði um löggilta vigtarmenn í IV. kafla laga nr.
100/1992, um vog, mál og faggildingu.
Efnisyfirlit
12. Ársskýrsla
1991, bls. 104, mál nr. 365/1990.
Afhending pósts til
annarra en skráðra viðtakenda.
Ég taldi að í ákvæðum 22., 86. og 88. gr. gjaldþrotalaga
nr. 6/1978 fælist nægjanleg heimild, skv. undirstöðurökum þeirra,
fyrir skiptaráðanda til að gera ráðstafanir til að fá afhentan frá
Póst- og símamálastofnun póst þrotamanns, sem teldist til þeirra
eigna hans, er féllu undir skiptin. Hins vegar væri hvorki í póstlögum
nr. 33/1986 né gjaldþrotalögum viðhlítandi lagastoð fyrir fyrirmælum
í reglugerð nr. 161/1990, um póstþjónustu, um heimild póstyfirvalda
til að afhenda skiptaráðendum póst þrotamanns. Taldi ég þörf á
því að endurskoða gildandi póstlög með það fyrir augum að
setja skýrari ákvæði í lög um heimild Póst- og símamálastofnunar
til þess að afhenda póstsendingar öðrum en skráðum viðtakendum.
Mæltist ég til þess að samgönguráðuneytið og Póst- og símamálastofnunin
hygði að breytingum á lögum og stjórnvaldsfyrirmælum í þeim
efnum.
Samgönguráðuneytið hefur upplýst, að nú standi yfir
heildarendurskoðun á póstlögum nr. 33/1986 með síðari breytingum
og þar verði skýrari ákvæði um afhendingu póstsendinga til
annarra en skráðra viðtakenda.
Efnisyfirlit
13. Ársskýrsla
1991, bls. 116, mál nr. 293/1990.
Kaupskrárnefnd.
Í máli, er snerti úrskurði Kaupskrárnefndar um
starfsmenn Varnarliðsins, vakti það athygli mína að reglur skorti
um starfssvið Kaupskrárnefndar og málsmeðferð hjá henni. Ég vakti
athygli Kaupskrárnefndar og utanríkisráðherra á þessu og beindi þeim
tilmælum til þeirra, að tekið yrði til athugunar, hvort ekki væri
rétt að setja reglur um þessi atriði.
Af framangreindu tilefni setti utanríkisráðherra reglur
nr. 708/1994, um kaupskrárnefnd varnarsvæða.
Efnisyfirlit
14. Ársskýrsla
1992, bls. 40, mál nr. 497/1991.
Frestun á réttaráhrifum
kærðrar ákvörðunar skv. byggingarlögum.
Ég tók fram í álitinu, varðandi meðferð umhverfisráðuneytisins
á kæru vegna byggingarleyfis, að í ólögfestum tilvikum yrði að
telja að æðra stjórnvald hefði oft heimild til að fresta réttaráhrifum
kærðrar ákvörðunar, meðan kæra væri til meðferðar hjá því,
ef sérstakar ástæður mæltu með því. Taldi ég að slík heimild
væri t.d. fyrir hendi, þegar hvort tveggja væri, að heimild væri
til kæru máls til æðra stjórnvalds og hið æðra stjórnvald færi
jafnframt með yfirstjórn þeirra mála, sem um væri að ræða, og gæti
í sumum tilvikum tekið upp mál til meðferðar að eigin frumkvæði.
Þegar æðra stjórnvald hefði slíkt vald og gæti bæði fellt ákvörðun
lægra stjórnvalds úr gildi og tekið nýja ákvörðun, yrði að líta
svo á, að æðra stjórnvald gæti þá gert það, sem minna væri, að
fresta réttaráhrifum ákvarðana lægra stjórnvalds, meðan mál væri
til kærumeðferðar hjá því, ef sérstakar ástæður mæltu með því.
Þar sem telja yrði, að umhverfisráðuneytið hefði að meginstefnu
slíka stöðu samkvæmt skipulags- og byggingarlögum, yrði að líta
svo á, að það hefði heimild til að fresta réttaráhrifum ákvörðunar
lægra stjórnvalds í byggingarmálum, meðan þau væru til kærumeðferðar
í ráðuneytinu, ef sérstakar ástæður mæltu með því. Í því
sambandi væri ástæða til að árétta, að kæruheimild til ráðuneytisins
yrði í sumum tilvikum þýðingarlaus í raun, væri frestunarheimild
ekki til að dreifa. Ég vakti athygli Alþingis og umhverfisráðherra
á því, að ekki væri skýrt ákvæði í byggingarlögum um slíka
frestunarheimild umhverfisráðherra á kærðum ákvörðunum. Þar þyrfti
að taka af allan vafa.
Í 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hefur verið sett
almennt ákvæði um heimild til þess að fresta réttaráhrifum kærðrar
ákvörðunar, meðan kæra er til meðferðar, þegar ástæður mæla
með því.
Efnisyfirlit
15. Ársskýrsla
1992, bls. 111, mál nr. 436/1991.
Lagaákvæði um
skemmtanaleyfi.
Ég rakti í álitinu lagareglur um skemmtanaleyfi, m.a. ákvæði
reglugerðar nr. 587/1987, um löggæslu á skemmtunum og um slit á
skemmtunum og öðrum samkvæmum, en reglugerðin var sett með stoð í
8. og 11. gr. laga nr. 56/1972, um lögreglumenn, og 1. gr. laga nr.
120/1947, um heimild til þess að marka skemmtunum og samkomum tíma.
Ég vakti athygli Alþingis og dóms- og kirkjumálaráðherra á því,
að lagaákvæði um skemmtanaleyfi væru afar ófullkomin og að nauðsynlegt
væri, að ofangreind reglugerð hefði skýra lagastoð. Vísaði ég
í því sambandi til þess að ákvæði reglugerðinnar gætu í sumum
tilvikum verið mjög íþyngjandi í garð borgaranna. Þá taldi ég að
mörg af ákvæðum reglugerðarinnar væri eðlilegra að hafa í lögum
en í reglugerð. Þyrfti þannig að koma fram í lögum, í hvaða
tilvikum þyrfti skemmtanaleyfi, hvaða almenn skilyrði þyrfti að
uppfylla til þess að fá skemmtanaleyfi, hvaða sérstökum skilyrðum
heimilt væri að binda skemmtanaleyfi, í hvaða tilvikum afturkalla mætti
slíkt leyfi og hvaða heimild lögregluyfirvöld skyldu hafa til að slíta
skemmtunum. Þá væri æskilegt, ef ætlunin væri að láta leyfishafa
greiða einhvern kostnað af löggæslu, að setja mun skýrari og ítarlegri
reglur um það en kæmu fram í 8. gr. laga 56/1972, um lögreglumenn.
Í 34. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 hafa verið sett ákvæði
um sérstakan löggæslukostnað. Samkvæmt ákvæðinu er lögreglustjóra
heimilt að binda skemmtanaleyfi því skilyrði að lögreglumenn verði
á skemmtistað og jafnframt að leyfishafi greiði kostnað af þeirri
löggæslu samkvæmt reglum sem dómsmálaráðherra setur. Lögin öðlast
gildi 1. júlí 1997, sbr. 42. gr. laganna.
Með bréfi, dags. 15. júlí 1996, tilkynnti dóms- og
kirkjumálaráðuneytið mér, að hinn 20. september 1995 hefði dóms-
og kirkjumálaráðherra skipað nefnd til að gera tillögur um
endurskoðun á gildandi lagareglum um skilyrði fyrir veitingu leyfis
til áfengisveitinga og um rekstur skemmtistaða. Hefði nefndinni
einnig verið falið að gera tillögur um eftirlit með áfengisveitingahúsum
og gjaldtöku í því sambandi. Þá væri það m.a. hlutverk
nefndarinnar að gera tillögur um endurskoðun reglna um
skemmtanaleyfi. Fyrirhugað væri að nefndin skilaði drögum að
lagafrumvarpi er lyti að þeim atriðum, sem fram kæmu í
framangreindu áliti í ágústmánuði 1996. Yrðu þá tillögur
nefndarinnar teknar til athugunar í ráðuneytinu.
Efnisyfirlit
16. Ársskýrsla
1992, bls. 151, mál nr. 382/1991.
Bótaréttur þess
sem ranglega er gengið framhjá við stöðuveitingu.
Ég komst að þeirri niðurstöðu í álitinu að með ráðningu
tiltekins manns í tollvarðarstöðu hefði verið gengið fram hjá hæfari
umsækjendum um stöðuna. Hefði ákvörðun veitingarvaldsins verið
ótæk bæði um undirbúning og niðurstöðu, þar sem í veigamiklum
atriðum hefði verið brotið í bága við lög og vandaða stjórnsýsluhætti.
Vísaði ég til þess, að þegar gengið væri fram hjá þeim umsækjanda,
sem hæfastur væri, gæti það bakað stjórnvaldi bótaskyldu
gagnvart honum, ef fjártjón sannaðist. Slíkur bótaréttur væri umsækjanda
hins vegar oft haldlítill, þar sem iðulega væri aðeins um miska að
ræða. Í lögum væri ekki að finna viðhlítandi lagaheimild til að
bæta miska í slíkum tilvikum, þegar frá væru talin lög nr.
28/1991, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Taldi ég, að
í lögum ætti að vera víðtækari heimild til að bæta miska, þegar
stjórnvöld hefðu brotið rétt á mönnum við stöðuveitingar.
Eins og nánar greinir í ársskýrslu 1992, bls. 158, ritaði
fjármálaráðuneytið mér bréf, dags. 12. mars 1993, þar sem fram
kemur, að í tengslum við heildarendurskoðun á lögum nr. 38/1954,
um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, yrði athugað sérstaklega,
hvort ástæða væri til að setja í lög heimildir til að bæta
miska, þegar stjórnvöld hefðu brotið rétt á mönnum við stöðuveitingar.
Með lögum nr. 70/1996, voru sett ný lög um réttindi og
skyldur starfsmanna ríkisins. Í þeim er ekki að finna heimild til að
bæta miska við framangreindar aðstæður.
Efnisyfirlit
17.-20. Ársskýrsla
1992, bls. 189, árskýrsla 1994, bls. 239, 244 og 254, mál nr.
78/1989, 714/1992, 840/1993, 826/1993.
Gatnagerðargjöld.
Ég taldi, að ekki væri lagaheimild til að leggja á og
innheimta svonefnt B-gatnagerðargjald, fyrr en lokið væri þeim
framkvæmdum, sem greindi í 4. gr. laga nr. 51/1974, um gatnagerðargjöld.
Þá væri ekki í lögum heimild til álagningar og innheimtu sérstaks
gatnagerðargjalds, ef það væri lagt á í einu lagi vegna slitlags
og lagningar gangstéttar, fyrr en báðum þessum verkþáttum væri
lokið. Ég taldi, að verulegur vafi léki á, að fyrirmæli í 1. og
2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 319/1981, um gatnagerðargjöld í
Siglufirði, fengju yfirleitt samrýmst 4. gr. og 2. mgr. 6. gr. laga
nr. 51/1974. Sami vafi risi um gildi samskonar eða svipaðra ákvæða
í mörgum öðrum reglugerðum um gatnagerðargjöld. Þar við bættist,
að ákvæði 4. og 5. gr. laga nr. 51/1974 um fjárhæð gjalds, sem
innheimta mætti samkvæmt 3. gr., væru ekki skýrt orðuð og tengsl
milli efnisreglna þeirra óljós. Taldi ég, að óviðunandi óvissa væri
um skilyrði laga til álagningar og heimtu sérstaks gatnagerðargjalds
samkvæmt 3. gr. laga nr. 51/1974 og ýmsum reglugerðum settum með
heimild í þeim lögum. Þá væri sá galli á stjórnsýsluframkvæmd,
að vegna afstöðu félagsmálaráðuneytisins ættu gjaldendur þess
engan kost að skjóta álagningu gatnagerðargjalds til æðra stjórnvalds.
Taldi ég, að brýnt væri að endurskoða lög nr. 51/1974 og vakti
athygli Alþingis og félagsmálaráðherra á því. Afstöðu mína ítrekaði
ég síðar í þremur málum, sem fjallað er um í ársskýrslu 1994,
bls. 239, 244 og 254.
Sett voru ný heildarlög um gatnagerðargjöld með lögum
nr. 17/1996, um gatnagerðargjöld. Samkvæmt 5. gr. laganna getur aðili
máls skotið ákvörðun sveitarstjórnar um álagningu gatnagerðargjalds
til úrskurðar félagsmálaráðherra.
Efnisyfirlit
21. Ársskýrsla
1992, bls. 230, mál nr. 649/1992.
Gjald fyrir löggildingu
endurskoðenda.
Í álitinu tók ég fram, að þau mistök hefðu orðið
við setningu laga nr. 88/1991, um aukatekjur ríkissjóðs, að kveðið
væri á um gjald fyrir löggildingu endurskoðenda á tveimur stöðum,
annars vegar í 10. tl. 10. gr. laganna, þar sem gjaldið var tiltekið
kr. 25.000,-, og hins vegar í 9. tl. 10. gr. laganna, þar sem gjaldið
var tiltekið kr. 75.000,-. Væru þessar reglur ósamrýmanlegar. Í niðurstöðu
álitsins komst ég að þeirri niðurstöðu, að taka bæri kr.
25.000,- fyrir löggildingu endurskoðenda skv. 10. tl. 10. gr. laga nr.
88/1991. Vakti ég athygli forseta Alþingis og fjármálaráðherra á
þeim "meinbugum", sem væru á 9. og 10. tl. 10. gr. laga nr.
88/1991, um aukatekjur ríkissjóðs.
Með lögum nr. 51/1994, um breyting á lögum nr. 88/1991,
um aukatekjur ríkissjóðs, með síðari breytingum, var ákvæði 10.
gr. laganna breytt. Eftir lagabreytinguna þarf að greiða kr. 5.000
fyrir útgáfu leyfa og skírteina vegna veitingar atvinnuréttinda og
tengdra réttinda.
Efnisyfirlit
22. Ársskýrsla
1992, bls. 304, mál nr. 481/1991.
Tollverð notaðra
bifreiða.
Í álitinu rakti ég þær skýringar fjármálaráðuneytisins
varðandi reglur um tollverð notaðra bifreiða, að þar sem töluverð
brögð hefðu verið að því, að upp hefðu verið gefnar rangar
upplýsingar um kaupverð slíkra ökutækja við innflutning, hefðu
verið settar reglur, sem vikju frá þeirri meginreglu tollalaga, að vörureikningur
skyldi lagður til grundvallar tollverði. Þeirri skipan var komið á,
að tollverð skyldi vera matsverð bifreiðar að viðbættu
flutningsgjaldi til landsins, vátryggingargjaldi svo og öðrum kostnaði.
Matsverð skyldi vera fob-verð nýjustu árgerðar ökutækis af sömu
tegund að frádreginni fyrningu, sem væri reiknaður hundraðshluti
fyrir hvern aldursmánuð ökutækis. Af þessum sökum þurfti að
veita innflytjendum notaðra ökutækja upplýsingar um fob-verð nýrra
bifreiða. Ég taldi, að slíkar upplýsingar yrði almennt að telja
þess eðlis, að réttmætir hagsmunir bifreiðaumboða krefðust þess,
að leynd hvíldi á um slík viðskiptakjör þeirra. Ég benti hins
vegar á, að innflytjendur notaðra ökutækja hefðu hins vegar
hagsmuni af því, að ekki léki vafi á, hvert tollverð ökutækis væri,
en til þess að reikna mætti það út, skv. fyrrnefndum reglum, yrðu
upplýsingar um fob-verð nýjustu árgerða ökutækja af sömu tegund
að vera aðgengilegar. Árekstrar milli þessara andstæðu hagsmuna væru
því óhjákvæmilegir. Ég tók fram, að eitt af markmiðum tollalaga
nr. 55/1987 hefði einmitt verið að eyða óvissu um tollverð vara í
samræmi við 7. gr. GATT-samkomulagsins og Tollverðssamþykktarinnar,
og samrýmdist því þessi skipan illa markmiði tollalaganna.
Tollyfirvöld höfðu brugðist við þessum vanda með því að
takmarka heimild starfsmanna tollyfirvalda til að veita upplýsingar um
fob-verð nýrra bifreiða og sett starfsreglur í því sambandi. Ég
benti hins vegar á, að framkvæmd tollyfirvalda í landinu virtist
hins vegar ekki hafa verið samræmd um það, í hvaða tilvikum slíkar
upplýsingar skyldu veittar. Af þessum sökum beindi ég þeim tilmælum
til fjármálaráðuneytisins, að réttarreglur um tollverð notaðra
ökutækja yrðu teknar til endurskoðunar með það fyrir augum að
leysa framangreind vandamál. Færi hins vegar svo, að fjármálaráðuneytið
teldi óhjákvæmilegt að miða tollverð notaðra bifreiða við
fob-verð nýrra bifreiða, bæri brýna nauðsyn til að settar yrðu
skýrar reglur um það, hverjum veita mætti upplýsingar um þetta verð
og þá nánar í hvaða tilvikum og með hvaða hætti.
Eins og nánar greinir í ársskýrslu 1994, bls. 417, var
2. mgr. 12. gr. laga nr. 55/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 96/1987, felld úr
gildi með 5. gr. laga nr. 87/1995, um breytingar á lögum vegna aðildar
Íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Brast þar með lagastoð
fyrir reglugerð nr. 261/1991, um tollverð notaðra ökutækja. Við álagningu
aðflutningsgjalda ber því að gildandi lögum að leggja til
grundvallar viðskiptaverð hinnar notuðu bifreiðar.
Efnisyfirlit
23. Ársskýrsla
1992, bls. 312, mál nr. 621/1992.
Stjórnsýslukæra
til ríkistollanefndar.
Ég tók að eigin frumkvæði til athugunar skilyrði stjórnsýslukæru
til ríkistollanefndar. Tilefnið var að ég hafði orðið þess var
við athuganir á kvörtunum og ábendingum, sem mér höfðu borist,
hve þröng kæruheimild innflytjenda væri skv. 100. og 101. gr.
tollalaga nr. 55/1987. Meðal skilyrða þess, að ríkistollanefnd tæki
mál til efnismeðferðar væri, að tollstjóri hefði kveðið upp úrskurð
í málinu skv. 100. gr. tollalaga. Til að tollstjóri tæki mál til kæranlegs
úrskurðar yrði hins vegar sending eða vara að vera í vörslu
farmflytjanda eða póststofnunar, eða tollstjóri að hafa veitt sérstaka
heimild til afhendingar hennar þrátt fyrir fram komna kæru, sbr. 2.
ml. 100. gr. tollalaga. Skilyrði þetta var rökstutt með því, að
illmögulegt gæti verið að staðreyna, hvernig vara hefði verið úr
garði gerð, er hún var tekin til tollmeðferðar, en aðflutningsgjöld
miðuðust við tollflokkun á því tímamarki. Ég taldi skilyrðið
ganga mun lengra en nauðsyn væri til. Benti ég á í því sambandi,
að ágreiningur, sem borinn væri undir tollyfirvöld, væri ekki
alltaf um gerð vöru, og jafnvel þegar svo stæði á, kynni
innflytjandi að geta framvísað vörunni og sýnt fram á með nokkuð
tryggum hætti, að hún hefði ekki tekið breytingum. Taldi ég því
æskilegt, að umrædd skilyrði 2. ml. 100. gr. tollalaga yrðu tekin
til endurskoðunar. Þá taldi ég þörf á að kanna, hvort ekki væri
ástæða til að heimila kæru á ákvörðunum ríkistollstjóra skv.
142. gr. tollalaga nr. 55/1987, þ.e. bindandi upplýsingum ríkistollstjóra
um tollflokkun vöru samkvæmt ósk innflytjanda. Ég áleit einnig nauðsyn
bera til að endurákvarðanir tollstjóra á tolli, skv. 99. gr.
tollalaga nr. 55/1987, yrðu kæranlegar til ríkistollanefndar.
Með lögum nr. 69/1996, um breyting á tollalögum, nr. 55
3. mars 1987, með síðari breytingum, var breytt ákvæðum laga um
skilyrði kæru til tollstjóra og stjórnsýslukæru til ríkistollanefndar.
Lög nr. 69/1996, hafa í för með sér, að heimilt verður að kæra
til ríkistollanefndar endurákvörðun ríkistollstjóra skv. 35. gr.
tollalaga og ákvörðun tollstjóra um bindandi upplýsingar um
tollflokkun vöru skv. 142. gr. tollalaga.
Efnisyfirlit
24. Ársskýrsla
1993, bls. 83, mál nr. 753/1993.
Viðmiðunarreglur
gjafsóknarnefndar.
Ég vakti í álitinu athygli Alþingis og dóms- og
kirkjumálaráðherra á því, að lagaheimild skorti til að setja í
reglugerð skýr viðmiðunarmörk um fjárhag umsækjanda sem skilyrði
fyrir veitingu gjafsóknar. Það skilyrði a-liðar 1. mgr. 126. gr.
laga nr. 91/1991, sem lyti að efnahag umsækjanda, væri annað af
tveimur viðbótarskilyrðum laganna fyrir veitingu gjafsóknar. Ákvæðið
hefði komið í stað 2. tl. 1. mgr. 172. gr. laga nr. 85/1936, sem
setti það að skilyrði fyrir veitingu gjafsóknar, að umsækjandi væri
svo illa stæður fjárhagslega, að hann mætti ekki vera án þess fjár,
sem til málarekstursins færi. Ákvæði a-liðar 1. mgr. 126. gr. laga
nr. 91/1991 veittu nánari leiðbeiningar en áður hefðu verið um það,
við hvað mat á efnahag umsækjanda gæti miðast. Þó væru hvorki
í lögunum, eða reglugerð þeim tengdri, sett frekari viðmiðunarmörk
um efnahag umsækjanda, svo sem um ákveðin tekju- eða eignamörk. Í
greinargerð með frumvarpi til laga nr. 91/1991 væri vísað til
frumvarps til laga um opinbera réttaraðstoð, sem lagt var fram á
113. löggjafarþingi 1990, en var ekki afgreitt. Samkvæmt því
frumvarpi var gert ráð fyrir, að sett yrði reglugerð til viðmiðunar
um tekju- og eignamörk, til leiðbeiningar fyrir gjafsóknarnefnd. Slík
heimild væri ekki í lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Ég
taldi rök til þess að taka slíkt heimildarákvæði í lög, þar
sem það yrði umsækjendum um gjafsókn til leiðbeiningar.
Með 4. gr. laga nr. 38/1994, um breyting á lögum um meðferð
einkamála, nr. 91 31. desember 1991, var bætt ákvæði við 2. mgr.
125. gr. laga nr. 91/1991, þess efnis, að dóms- og kirkjumálaráðherra
gæti sett nánari reglur í reglugerð um starfshætti gjafsóknarnefndar,
þar á meðal um viðmiðunarmörk í mati hennar á skilyrðum fyrir
gjafsókn skv. a-lið 1. mgr. 126. gr.
Efnisyfirlit
25. Ársskýrsla
1993, bls. 105, mál nr. 524/1991.
Starfshættir húsnæðismálastjórnar.
Ég aflaði upplýsinga um hraða á afgreiðslu mála, sem
skotið hefði verið til húsnæðismálastjórnar, og taldi, að
afgreiðsla þeirra allra, að einu undanskildu, hefði tekið of langan
tíma, en dæmi voru um, að það hefði tekið eitt ár og fjóra mánuði
að afgreiða mál. Af því tilefni beindi ég þeim tilmælum til húsnæðismálastjórnar
og félagsmálaráðherra, að framkvæmd á þessu sviði yrði tekin
til endurskoðunar í átt til meiri skilvirkni þannig að afgreiðsla
málanna tæki almennt ekki lengri tíma en þrjá mánuði. Með vísan
til 11. gr. reglna nr. 82/1988, um störf og starfshætti umboðsmanns
Alþingis, vakti ég athygli félagsmálaráðherra og Alþingis á þessum
starfsháttum húsnæðismálastjórnar.
Eins og nánar er vikið að í ársskýrslu 1993, bls.
109, greindi félagsmálaráðuneytið mér frá því, að ákveðið
hefði verið af hálfu húsnæðismálastjórnar að gera sérstakar ráðstafanir
til að bæta þjónustu og gera afgreiðslu stofnunarinnar skilvirkari.
Efnisyfirlit
26. Ársskýrsla
1993, bls. 249, mál nr. 820/1993.
Endurgreiðsla
oftekins fjár.
Ég vakti athygli Alþingis og fjármálaráðherra á því,
að ekki nyti við settra lagareglna um endurgreiðslu ofgreiddra
opinberra gjalda. Fyrir lægju úrlausnir Hæstaréttar, þar sem
endurgreiðslukröfu þess, sem ranglega hefði greitt opinber gjöld
til ríkissjóðs, var hafnað, þar sem greiðslan hefði verið innt
af hendi án fyrirvara. Ég tók fram, að enda þótt færa mætti
veigamikil rök að því að slík regla væri ekki eðlileg í
samskiptum ríkisins við greiðendur opinberra gjalda, yrði að ætla,
að um gildandi rétt væri að ræða, nema honum yrði breytt með lögum
eða niðurstöðu dómstóla. Taldi ég rétt að vekja athygli Alþingis
og fjármálaráðherra á málinu.
Með lögum nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta
og gjalda, voru lögfest þau nýmæli, að stjórnvöld, sem innheimta
skatta eða gjöld, skyldu endurgreiða það fé, sem ofgreitt reyndist
lögum samkvæmt ásamt vöxtum, óháð því hvort gjaldandi hefði
greitt með fyrirvara eða ekki. Skulu stjórnvöld hafa frumkvæði að
slíkum endurgreiðslum, þegar þeim verður ljóst, að ofgreitt hefur
verið.
Efnisyfirlit
27. Ársskýrsla
1994, bls. 41, mál nr. 1071/1994.
Atvinnuleyfi til
leigubifreiðaaksturs.
Ég vakti athygli Alþingis og samgönguráðherra á því,
að ég teldi, að við endurskoðun laga nr. 77/1989 ætti að taka til
rækilegrar athugunar, hvort nægileg rök væru til að setja skilyrði
um aldurshámark manna, sem leyfi hafa til leiguaksturs á svæðum þar
sem takmarkanir gilda, en ekki annarra atvinnubifreiðastjóra. Þá
taldi ég, að í því samhengi ætti að taka til sérstakrar
athugunar stöðu þeirra, er fengið hefðu án fyrirvara og nýtt sér
átölulaust í framkvæmd svokölluð "útgerðarleyfi", en
í þeim fólst að leyfishafi hefði heimild til að ráða annan mann
til aksturs leigubifreiðar hans, í skjóli eigin leyfis. Loks ítrekaði
ég mikilvægi þess að stjórnsýsluframkvæmd, sem varði mikilvæg réttindi
manna, væri skýr og örugg, svo og mikilvægi þess, að lög sett af
Alþingi væru skýr og ótvíræð og reglur þær, sem lögfestar væru,
almennar, skýrar og fyrirsjáanlegar og hefðu ekki afturvirk réttaráhrif
til óhagræðis fyrir þá, sem réttinda nytu, er ný lög tækju
gildi.
Með 5. tölul. 3. gr. laga nr. 61/1995, um leigubifreiðar,
var lögfest, að þeir, sem ækju bifreið í leiguakstri skyldu vera
70 ára eða yngri. Samkvæmt 2. málsl. 5. mgr. 7. gr. laganna er þó
heimilt að framlengja atvinnuleyfi til eins árs í senn allt til 75 ára
aldurs leyfishafa, ef hann telst hæfur til að stunda leiguakstur á
grundvelli hæfnisprófs og læknisskoðunar eftir því sem nánar sé
ákveðið í reglugerð. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða
skulu þeir, sem stunda leiguakstur á fólksbifreið utan takmörkunarsvæða
við gildistöku laganna, uppfylla skilyrði þeirra og afla sér
atvinnuleyfis á árinu 1995.
Efnisyfirlit
28. Ársskýrsla
1994, bls. 104, mál nr. 818/1993.
Eftirlit Húsnæðisstofnunar
ríkisins með framkvæmdum og húsbyggingum byggingarsamvinnufélaga.
Ég vakti athygli Alþingis og félagsmálaráðherra á, að
ákvæði 2. mgr. 99. gr. laga nr. 97/1993, er mæltu fyrir um eftirlit
Húsnæðisstofnunar ríkisins með framkvæmdum og húsbyggingum
byggingarsamvinnufélaga, væru ekki nægilega skýr, og því til þess
fallin að valda réttaróvissu. Taldi ég brýnt, að ákvæði þessi
yrðu endurskoðuð, sem og ákvæði reglugerðar nr. 90/1985, um
byggingarsamvinnufélög, sem um þetta fjalla. Taldi ég sérstaka ástæðu
til að árétta, að mikilvægt væri að lagaákvæði um opinbert
eftirlit gæfu ávallt skýrlega til kynna, að hvaða þáttum
eftirlitið skyldi snúa, hvernig haga bæri eftirlitinu, þ. á m. um
upplýsingaöflun, og loks til hvaða úrræða stjórnvald gæti gripið,
ef í ljós kæmi að eftirlitsskyld starfsemi væri ekki í samræmi við
lög. Ákvæði 2. mgr. 99. gr. laga nr. 97/1993 uppfylltu ekki
framangreind skilyrði.
Með 5. gr. laga nr. 150/1995, um breyting á lögum um Húsnæðisstofnun
ríkisins, nr. 97/1993, sbr. lög nr. 12/1994 og nr. 58/1995, var umrædd
málsgrein felld brott.
Efnisyfirlit
29. Ársskýrsla
1994, bls. 172, mál nr. 931/1993.
Skráning mannanafna
í þjóðskrá Hagstofu Íslands.
Fram kom, að nokkur munur væri við framkvæmd löggjafar
um mannanöfn, þar sem full nöfn þeirra einstaklinga, sem heita mjög
löngum nöfnum eða mörgum eiginnöfnum, yrðu ekki skráð í þjóðskrá.
Ég taldi nauðsyn bera til, að tekið yrði til athugunar, hvort fært
væri að breyta þessu. Yrði slíkum breytingum ekki komið við,
taldi ég nauðsynlegt að settar yrðu skýrar reglur um það, með
hvaða hætti skyldi brugðist við, þegar fullt nafn yrði ekki skráð
í þjóðskrá.
Í álitinu tók ég fram, að samkvæmt 21. gr. laga nr.
37/1991, um mannanöfn, gæti Hagstofa Íslands heimilað að nafnritun
væri breytt, án þess að um eiginlega nafnbreytingu væri að ræða,
og skyldi við slíka breytingu á nafnritun farið eftir reglum, sem
Hagstofan setti að höfðu samráði við mannanafnanefnd. Slíkar
reglur höfðu ekki verið settar, en framkvæmd Hagstofu Íslands hafði
verið fastmótuð um árabil. Ég taldi nauðsynlegt að slíkar reglur
yrðu settar sem fyrst, þannig að þær væru aðgengilegar almenningi
og að ekki ríkti óvissa um gildandi reglur á þessu sviði. Beindi
ég þeim tilmælum til Hagstofu Íslands að slíkar reglur yrðu
settar.
Eins og nánar er vikið að í árskýrslu 1994, bls. 179,
gerði ráðherra Hagstofu Íslands mér grein fyrir því, að unnið væri
að gerð nýs tölvukerfis fyrir Hagstofu Íslands og væri stefnt að
því að stafarými fyrir nöfn yrði án takmarkana, en það var ekki
raunhæfur kostur, er núverandi tölvukerfi var tekið upp.
Í grein I í ákvæði til bráðabirgða í lögum nr.
24/1996, um mannanöfn, er kveðið svo á, að Hagstofa Íslands, Þjóðskrá,
skuli við gildistöku laganna setja reglur um skráningu nafna, þegar
ekki er unnt að skrá nafn manns að fullu í þjóðskrá og ekki næst
samkomulag um, hvernig með skuli fara.
Efnisyfirlit
30. Ársskýrsla
1994, bls. 261, mál nr. 877/1993.
Málskotsréttur til
óháðs úrskurðaraðila (yfirskattanefndar).
Í álitinu rakti ég ákvæði um kæruheimild út af álagi
á vanskilafé í staðgreiðslu, svo og ákvæði laga nr. 30/1992, um
yfirskattanefnd. Ég tók fram, að þrátt fyrir það, að úrskurðarvald
í ágreiningsmálum út af staðgreiðslu opinberra gjalda og vald til
ákvörðunar sekta hefði verið lagt undir yfirskattanefnd, er hún
var sett á stofn, hefði ekki verið hróflað við 6. mgr. 28. gr.
laga nr. 45/1987. Taldi ég það þó orka tvímælis, að sú
lagagrein gengi framar yngri almennum ákvæðum um kæruheimild, svo
sem byggt virtist á í úrskurði yfirskattanefndar. Í því sambandi
benti ég sérstaklega á valdsvið yfirskattanefndar, eins og það væri
ákveðið í lögum, og stöðu nefndarinnar sem óháðs úrskurðaraðila
á stjórnsýslustigi. Benti ég á, að sérstök og rík ástæða væri
til málskotsréttar til óháðs úrskurðaraðila á borð við
yfirskattanefnd í málum út af álagi á vanskilafé, þar sem álag
þetta væri refsikennd viðurlög. Var það niðurstaða mín, að nauðsyn
bæri til að taka til athugunar að fela yfirskattanefnd með ótvíræðum
hætti að fjalla um niðurfellingu álags samkvæmt 6. mgr. 28. gr.
laga nr. 45/1987.
Með 2. gr. laga nr. 139/1995, um breyting á lögum nr.
45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, með síðari breytingum,
var 6. mgr. 28. gr. laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra
gjalda, felld brott.
Efnisyfirlit
31. Ársskýrsla
1994, bls. 295, mál nr. 761/1993.
Stjórnsýsla í
grunnskóla.
Ég taldi þörf á því að reglugerð nr. 512/1975, um
skólareglur o.fl. í grunnskóla, yrði endurskoðuð með tilliti til
þess, að fylgja bæri ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við
undirbúning og meðferð máls, svo og við ákvarðanir, sem telja yrði
stjórnvaldsákvarðanir í skilningi stjórnsýslulaga, sbr. 2. mgr. 1.
gr. laganna. Þá yrði að telja, að ákvæði 2. málsl. 3. mgr. 7.
gr. reglugerðar nr. 512/1975, þar sem mælt er fyrir um málskot til
barnaverndarnefndar, skorti lagastoð.
Með 3. mgr. 41. gr. og 3. mgr. 6. gr. laga nr. 66/1995, um
grunnskóla, er nú lögfest að málskot í framangreindum málum sé
til menntamálaráðuneytis í stað barnaverndarnefndar.
Með bréfi, dags. 24. júní 1996, tilkynnti menntamálaráðuneytið
að unnið væri að setningu nýrrar reglugerðar um skólareglur og
aga í grunnskólum, sbr. 41. gr. grunnskólalaga nr. 66/1995, og muni sú
reglugerð koma í stað reglugerðar nr. 512/1975, um skólareglur
o.fl. í grunnskólum. Fram kemur í bréfi ráðuneytisins, að við
samningu reglugerðarinnar hafi verið höfð hliðsjón af ábendingum
mínum, sem fram koma í fyrrnefndu áliti.
Efnisyfirlit
32. Ársskýrsla
1995, bls. 360, mál nr. 1084/1994.
Lögræðislög.
Skipan lögráðamanna.
Í tilefni af erindi A tók ég til athugunar, að eigin
frumkvæði, skipun lögráðamanna lögræðissviptra manna samkvæmt
1. mgr. 27. gr. laga nr. 68/1984. A hafði verið sviptur sjálfræði
með dómi í október 1993, en lögráðamaður var ekki skipaður fyrr
en í maí 1994, eftir að eftirgrennslan mín hófst. Óskaði ég
eftir upplýsingum frá dóms- og kirkjumálaráðuneyti um, hvort
fylgst væri með skipun lögráðamanna af hálfu ráðuneytisins. Í
svari ráðuneytisins kom fram, að svo hefði ekki verið, en að ráðuneytið
hefði ákveðið að fylgjast framvegis með skipun lögráðamanna. Í
tilviki A virtist sem úrskurður um sjálfræðissviptingu hefði ekki
borist sýslumanni þar sem A átti lögheimili. Í kjölfar þessa
sendi dóms- og kirkjumálaráðuneytið öllum héraðsdómstólum bréf
með tilmælum um, að endurrit úrskurða yrði sent sýslumanni í ábyrgðarpósti
eða með öðrum jafn tryggum hætti, sem og dóms- og kirkjumálaráðuneytinu.
Þá fór ráðuneytið þess á leit við alla sýslumenn, að þeir
tilkyntu ráðuneytinu bréflega um allar skipanir lögráðamanna.
Taldi ég að aðgerðir þær, sem ráðuneytið greip til, hefðu verið
fullnægjandi til að tryggja eðlilega framkvæmd laganna. Hins vegar
benti ég á, að mikilvægt væri, að lög sem kveða á um íhlutun
í persónuréttindi manna, mæli með skýrum hætti fyrir um framkvæmd
laganna, og taldi að taka ætti í lög skýrari ákvæði um skrá um
lögræðissvipta menn og tilkynningar um lögræðissviptingar. Mæltist
ég til þess, að þessi atriði yrðu tekin til athugunar við
samningu frumvarps til nýrra lögræðislaga, og var álitið af þessu
tilefni sent Alþingi til athugunar.
Dóms- og kirkjumálaráðuneytið tilkynnti mér að vinna
við endurskoðun lögræðislaga væri langt komin. Upplýst var, að
í þeim drögum, sem nú lægju fyrir, hefði verið farið að þeim
tilmælum, sem fram komu í framangreindu áliti.
Efnisyfirlit
33. Ársskýrsla
1995, bls. 394, mál nr. 1063/1994.
Gjaldtaka samkvæmt
lögum nr. 57/1988, um framhaldsskóla.
Það var niðurstaða mín, að gjöld, sem innheimt voru
af nemendum Fjölbrautaskólans við Ármúla árið 1993, hefðu verið
þjónustugjöld, sem heimilt hefði verið að leggja á nemendur samkvæmt
3. mgr. 8. gr. laga nr. 57/1988, um framhaldsskóla. Ég tók fram, að
við innheimtu þjónustugjalda væri brýnt að tilgreina þjónustugjöld
með sama nafni og í lagaheimild, sem þau ættu stoð í, og að æskilegt
væri, að lagaheimildar þjónustugjalda væri getið á kvittunum eða
gíróseðlum, þannig að gjaldendur gætu sjálfir kannað lagagrundvöll
gjaldanna. Ég taldi ekki tilefni til að endurskoða útreikning á fjárhæð
innritunargjaldanna, en beindi þeim tilmælum til menntamálaráðuneytisins,
að haft yrði eftirlit með ákvörðun á fjárhæð þessara gjalda,
sem gætu verið mismunandi eftir skólum. Að lokum benti ég á, að
ákvæði 3. mgr. 8. gr. framhaldsskólalaga fæli í sér undantekningu
frá þeirri lögfestu meginreglu, að kennsla væri veitt ókeypis í
öllum opinberum skólum. Taldi ég að tilefni væri til að endurskoða
ákvæði þetta og að þá mætti tilgreina skýrar, til hvaða þarfa
innheimta mætti gjöld, eða að öðrum kosti ákveða fjárhæð
gjaldanna beinlínis í lögum. Af síðastgreindu tilefni var álitið
sent Alþingi.
Með 7. gr. laga nr. 80/1996, um framhaldsskóla, hafa verið
sett ný ákvæði um þjónustugjöld, sem heimilt er að innheimta af
framhaldsskólanemum.
Efnisyfirlit
34. Ársskýrsla
1995, bls. 97, mál nr. 1189/1994.
Úrlausn um rof
skilyrða reynslulausnar.
Fangelsismálastofnun og dóms- og kirkjumálaráðuneytið
lýstu því, vegna ákvörðunar um afplánun eftirstöðva dæmdrar
refsingar, að hinn dæmdi hefði rofið skilorð með því að hafa
gerst sekur um ótvíræð hegningarlagabrot. Ég taldi yfirlýsinguna
ekki samræmast 2. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, þar sem
dómur hefði ekki gengið um þessa háttsemi hins dæmda. Ég tók
fram, að ákvarðanir fangelsismálastofnunar og dóms- og kirkjumálaráðuneytisins
hefðu verið teknar, áður en Mannréttindasáttmáli Evrópu öðlaðist
lagagildi hér á landi með lögum nr. 62/1994. Taldi ég, að með lögfestingu
sáttmálans hefði verið tekið af skarið um, að í rökstuðningi
í úrlausn um reynslulausn mætti ekki lýsa því yfir, að fangi hefði
gerst sekur um ótvírætt refsilagabrot, ef dómur hefði ekki gengið
vegna sakarefnisins. Hins vegar tók ég fram, að mannréttindasáttmálinn
útilokaði ekki, að í þessu efni væri byggt á því að rökstuddur
grunur lægi fyrir um refsivert brot. Beindi ég þeim tilmælum til dóms-
og kirkjumálaráðuneytisins, að það beitti sér fyrir því, að rökstuðningur
í málum sem þessum samrýmdist 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans,
og tæki til athugunar, hvaða lagabreytingar væru nauðsynlegar í þessu
sambandi.
Dóms- og kirkjumálaráðuneytið, hefur upplýst, að
fangelsismálastofnun hafi, að svo stöddu, hætt að taka ákvarðanir
um skilorðsrof. Hafi lagaskrifstofu ráðuneytisins verið falið það
verkefni, að undirbúa breytingu á hegningarlögum og reglugerð.
Efnisyfirlit
35. Ársskýrsla
1995, bls. 364, mál nr. 928/1993.
Nauðungarvistun á
sjúkrahúsi.
Í álitinu rakti ég ákvæði lögræðislaga um ákvarðanir
dóms- og kirkjumálaráðuneytisins um nauðungarvistun. Fram kom, að
tilkynna skyldi þeim, sem beiðni bar fram, ákvörðunina og jafnframt
yfirlækni á hlutaðeigandi stofnun, ef beiðnin væri samþykkt. Í lögræðislögum
eru hins vegar ekki ákvæði um tilkynningu til yfirlæknis, að krafa
hafi verið gerð fyrir dómi um sjálfræðissviptingu manns, sem vistaður
hefur verið á sjúkrahúsi. Það upplýstist, að ekki væri föst
framkvæmd á því, að læknum væri tilkynnt um beiðni um sjálfræðissviptingu
sjúklings, sem vistaður væri á sjúkrahúsi. Ég taldi, að sú
framkvæmd væri á engan hátt fullnægjandi eða í samræmi við réttaröryggi
sjúklinga, að það hvíldi á aðstandendum að tilkynna yfirlæknum
sjúkrahúss, að krafa hefði verið gerð fyrir dómi um sjálfræðissviptingu.
Taldi ég tryggara að setja það skilyrði fyrir áframhaldandi vistun
sjúklinga, að yfirlækni hefði borist staðfesting frá héraðsdómi
um að slík krafa hefði verið gerð. Beindi ég þeim tilmælum til dóms-
og kirkjumálaráðuneytisins, að það athugaði, hvort ekki væri ástæða
til að mæla fyrir um þetta atriði í lögræðislögum. Þá beindi
ég þeim tilmælum til ráðuneytisins, að það fylgdi eftir þeim ráðstöfunum,
sem það hafði þegar gripið til, til að tryggja að mál þessi væru
í löglegu horfi, og að það tæki við undirbúning nýrra lögræðislaga
tillit til þeirra sjónarmiða sem rakin voru í álitinu.
Dóms- og kirkjumálaráðuneytið hefur upplýst, að
vinna nefndar þeirrar sem vinnur að endurskoðun lögræðislaganna sé
langt komin, og muni frumvarpi til nýrra lögræðislaga verða skilað
síðla árs 1996. Jafnframt er upplýst, að í þeim drögum, sem nú
liggi fyrir, hafi verið tekið tilli til þeirra tilmæla, sem reifuð
séu í framangreindu áliti.
Efnisyfirlit
36. Ársskýrsla
1995, bls. 313, mál nr. 1097/1994.
Starfsumsóknir þeirra,
sem óska nafnleyndar.
Ég vakti athygli Alþingis og forsætisráðherra á því,
að brýnt væri að Alþingi tæki með lögum af skarið um, hvort
veita bæri almenningi upplýsingar um þá, sem sækja um opinber störf.
Ég tók hins vegar ekki afstöðu til þess, hvernig rétt væri að
skipa þessum málum í lögum. Með vísan til 1. og 2. tölul. 2. gr.
reglugerðar, um Stjórnarráð Íslands, sbr. auglýsingu nr. 96/1968,
var athygli forsætisráðherra einnig vakin á því, að brýnt væri,
á meðan Alþingi hefði ekki tekið afstöðu til þessa, að tekin yrði
ákvörðun í Stjórnarráði Íslands um, hvort umsækjendur um
opinberar stöður gætu óskað nafnleyndar og þess síðan gætt að
framkvæmd mála yrði með samræmdum hætti.
Hinn 18. janúar 1996 barst mér bréf frá forsætisráðherra,
þar sem fram kom, að stjórnarráðinu hefðu verið settar reglur um
aðgang almennings að upplýsingum um umsækjendur um opinberar stöður.
Í 3. mgr. 7. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur
starfsmanna ríkisins, er kveðið svo á, að skylt sé að veita
almenningi aðgang að upplýsingum um nöfn og starfsheiti umsækjenda,
þegar umsóknarfrestur er liðinn, komi fram ósk um það. Lögin tóku
gildi 1. júlí 1996.
Í 4. tölul. 4. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 er kveðið
svo á, að almenningur eigi ekki rétt til aðgangs að gögnum um umsóknir
um störf hjá ríki eða sveitarfélögum svo og öðrum gögnum, sem
þær varða. Þó sé skylt að veita upplýsingar um nöfn, heimilisföng
og starfsheiti umsækjenda, þegar umsóknarfrestur er liðinn. Samkvæmt
1. mgr. 24. gr. laganna öðlast þau gildi 1. janúar 1997.
Efnisyfirlit
37. Ársskýrsla
1995, bls. 151, mál nr. 1302/1994.
Málskot til
barnaverndarráðs.
Ég tók til umfjöllunar, hvort ákvörðun
barnaverndarnefndar um tímabundið fóstur tilgreindra barna, sem tvímælalaust
var stjórnvaldsákvörðun, væri kæranleg til barnaverndarráðs sem
æðra stjórnvalds, enda þótt ákvörðunin hefði ekki verið tekin
í formi úrskurðar. Í 1. mgr. 49. gr. laga nr. 58/1992, um vernd
barna og ungmenna, væri mælt fyrir um heimild til að skjóta úskurðum
barnaverndarnefndar til fullnaðarúrskurðar barnaverndaráðs og
jafnframt lögbundið, hvaða ákvörðunum skyldi ráðið til lykta með
úrskurði, sbr. 45. gr. laganna. Var það skilningur félagsmálaráðuneytisins,
að ákvæði 49. gr. fælu í sér tæmandi talningu á því, hvaða
ákvörðunum barnaverndarnefnda yrði skotið til barnaverndarráðs,
en aðrar stjórnvaldsákvarðanir en þær, sem teknar væru með úrskurði,
yrðu kærðar til félagsmálaráðuneytisins á grundvelli 1. mgr. 26.
gr. stjórnsýslulaga og 3. gr. laga nr. 58/1992. Ég tók fram, að með
lögum nr. 22/1995 hefði barnaverndarlögum verið breytt og sett á fót
undirstofnun félagsmálaráðuneytisins, barnaverndarstofa, sem hefði
samkvæmt lögunum það hlutverk að veita barnaverndarnefndum leiðbeiningar
og ráðgjöf, auk þess að hafa eftirlit með störfum þeirra, sbr.
1. mgr. 3. gr. laga nr. 58/1992. Þeim ákvörðunum
barnaverndarnefndar, sem ekki væru teknar með formlegum úrskurði, yrði
því skotið til barnaverndarstofu og þaðan til úrlausnar félagsmálaráðuneytisins.
Með hliðsjón af tilgangi breytinga á barnaverndarlöggjöfinni með
lögum nr. 58/1992, sem var meðal annars að skilja að þau fyrri ólíku
hlutverk barnaverndarráðs, að veita barnaverndarnefndum ráðgjöf
annars vegar og fara með úrskurðarvald sem æðra stjórnvald hins
vegar, var það niðurstaða mín, að það samrýmdist ekki þessum
tilgangi, að barnaverndarstofa færi nú með bæði þessi hlutverk.
Þá taldi ég það ekki í samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti,
að sitt hvort stjórnvaldið kæmi fram sem æðra stjórnvald gagnvart
barnaverndarnefndum, eftir því hvaða reglur giltu um form ákvörðunar,
og að það þjónaði betur sjónarmiðum um réttaröryggi, að ákvörðunum
yrði skotið til barnaverndarráðs, sem væri sérstaklega skipað með
tilliti til sérþekkingar ráðsmanna á málefnum barna. Af þessum sökum
taldi ég að skýring ráðuneytisins á 1. mgr. 49. gr. orkaði tvímælis.
Þá tók ég fram, að ákvæði greinarinnar væru ekki eins skýr,
einföld og aðgengileg og æskilegt væri um málskotsheimild í lögum.
Taldi ég rétt að ákvæðið yrði endurskoðað og vakti af þessum
sökum athygli Alþingis og félagsmálaráðuneytisins á málinu.
Félagsmálaráðuneytið gerði mér grein fyrir því, að
skipuð hefði verið nefnd til að endurskoða lög um vernd barna og
ungmenna. Hefði nefndinni sérstaklega verið falið að huga að
endurskoðun á reglum um kæruheimildir á umræddu sviði.
Efnisyfirlit
38. Ársskýrsla
1995, bls. 260, mál nr. 1169/1994.
Almannafriður á
helgidögum þjóðkirkjunnar. Skemmtanaleyfi.
A hf. kvartaði yfir því, að sýslumaðurinn á Akureyri
hefði synjað félaginu um að hafa veitingahúsið X opið eftir miðnætti
aðfaranótt laugardagsins 2. apríl 1994, að liðnum föstudeginum
langa, og frá kl. 00:05 aðfaranótt annars í hvítasunnu. Í málinu
kom fram, að þær reglur, sem fylgt var um opnunartíma veitingastaða
að því er snerti áfengisveitingar og skemmtanahald um stórhátíðir,
voru ekki samræmdar í löggæsluumdæmum landsins. Það voru tilmæli
mín til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, að það hygði að samræmi
í stjórnsýslu á þessu sviði og tæki jafnframt til athugunar hvort
ástæða væri til breytinga á lögum nr. 45/1926. Ég vakti athygli
á því, að úrbætur í þessum efnum væru ekki aðeins nauðsynlegar
til að tryggja festu í stjórnsýslu og vandaða stjórnsýsluhætti,
heldur einnig stöðu þeirra fyrirtækja, sem málið snerti, í
samkeppni á markaði, sbr. lög nr. 8/1993, samkeppnislög, og þá löggjafarstefnu,
sem þar kæmi fram.
Þá taldi ég ástæðu til að árétta þá niðurstöðu
í máli nr. 436/1991, sbr. ársskýrslu 1992, bls. 111, að ákvæði
laga um skemmtanaleyfi, sem reglugerð nr. 587/1987, um löggæslu á
skemmtunum og slit á skemmtunum og öðrum samkvæmum, væri byggð á,
væru mjög ófullkomin og að mörg ákvæði reglugerðarinnar væri eðlilegra
að hafa í lögum.
Dóms- og kirkjumálaráðuneytið tilkynnti mér að gripið
hefði verið til ráðstafana til þess að samræma stjórnsýsluframkvæmd
á umræddu sviði. Þá skipaði dóms- og kirkjumálaráðherra nefnd
til að gera tillögur um endurskoðun á gildandi lagareglum um skilyrði
fyrir veitingu leyfis til áfengisveitinga og um rekstur skemmtistaða.
Ennfremur skipaði dóms- og kirkjumálaráðherra nefnd og fól henni að
endurskoða lög nr. 45/1926, um almannafrið á helgidögum þjóðkirkjunnar.
Nefndin samdi frumvarp til laga um helgidagahald, sem lagt var fyrir Alþingi
á 120. löggjafarþingi 1995-1996 sem mál nr. 315, en hlaut ekki
afgreiðslu.
Efnisyfirlit
|
