Opinberir starfsmenn. Skipun ķ embętti sendifulltrśa ķ utanrķkisžjónustu. Rökstušningur. Jafnrétti kynjanna.
(Mįl nr. 5151/2007)

A leitaši til umbošsmanns Alžingis og kvartaši yfir skipun utanrķkisrįšherra ķ fjögur embętti sendifulltrśa utanrķkisžjónustunnar sem auglżst voru laus til umsóknar meš auglżsingu ķ Lögbirtingablaši 4. maķ 2007. Ķ kvörtuninni hélt A m.a. žvķ fram aš mat į umsókn hans af hįlfu utanrķkisrįšuneytisins, tillögugerš til rįšherra og įkvöršun um veitingu embęttanna hefšu veriš haldin efnislegum annmörkum sem brytu gegn įkvęšum stjórnsżslulaga nr. 37/1993. Jafnframt var žvķ haldiš fram aš auglżsing rįšuneytisins um veitingu embęttanna hefši veriš haldin efnislegum annmarka og aš samhliša og eftirfarandi rökstušningur fyrir įkvöršuninni hefši veriš ófullnęgjandi og ekki ķ samręmi viš stjórnsżslulög.

Umbošsmašur taldi aš žeir annmarkar sem A vķsaši til ķ kvörtun sinni og hann taldi aš hefšu veriš į undirbśningi eša töku įkvöršunar um skipun ķ umrędd fjögur embętti gęfu ekki tilefni af hįlfu umbošsmanns til aš ašhafast frekar ķ mįlinu. Žvķ lauk umbošsmašur athugun sinni meš bréfi til A, sbr. a-liš 2. mgr. 10. gr. laga nr. 85/1997, um umbošsmann Alžingis. Ķ bréfi sķnu til A lagši umbošsmašur įherslu į aš ķ mįlinu hefši reynt į įkvaršanir rįšherra um skipun ķ embętti žar sem ekki vęri afmarkaš ķ lögum hvaša hęfniskröfur viškomandi žyrfti aš uppfylla til aš hljóta embęttiš. Įkvöršun rįšherra vęri žvķ verulega matskennd žótt hśn žyrfti aš uppfylla hina óskrįšu reglu stjórnsżsluréttarins um aš hęfasti umsękjandi skuli valinn og byggjast į mįlefnalegum sjónarmišum. Umbošsmašur tók einnig fram aš žegar allir umsękjendur vęru śr hópi nśverandi eša fyrrverandi starfsmanna viškomandi rįšuneytis og sś leiš vęri farin aš fela hópi stjórnenda aš gera tillögur til rįšherra um hverjir kęmu helst til greina ķ störfin mętti vera ljóst aš undirbśningur og forsendur įkvöršunar um hverjir hlytu embęttin byggšist ekki alfariš į žeim upplżsingum sem fram kęmu ķ umsóknum eša yršu til viš undirbśning skipunarinnar og vęru skrįšar. Viš žessar ašstęšur sętti eftirlitshlutverk umbošsmanns žvķ ešlilega takmörkunum. Athugun hans beindist žį fyrst og fremst aš žvķ aš undirbśningur įkvöršunar hefši uppfyllt žęr lįgmarkskröfur sem leiddu af reglum um žessi mįl og forsendur įkvöršunar hefšu almennt veriš forsvaranlegar mišaš viš fyrirliggjandi upplżsingar.

Žrįtt fyrir framangreinda nišurstöšu ritaši umbošsmašur bréf til utanrķkisrįšherra ķ tilefni af athugun sinni į mįli A žar sem hann kom į framfęri žeirri įbendingu viš utanrķkisrįšuneytiš aš žaš yrši framvegis vandaš betur til efnis rökstušnings ķ starfsmannamįlum. Tilefni žessarar įbendingar var aš ķ rökstušningi rįšuneytisins til A kom fram aš žaš hefši auk sjónarmiša um leištogahęfileika, stjórnunarreynslu og samskiptahęfni veriš höfš hlišsjón af 1. gr. og 24. gr. laga nr. 96/2000 viš įkvöršun um skipun sendifulltrśa žar sem einungis ein kona vęri nś skipuš sendifulltrśi ķ utanrķkisžjónustunni. Ķ skżringum rįšuneytisins til umbošsmanns kom fram aš žaš hefšu veriš mistök af hįlfu rįšuneytisins aš vķsa til įkvęša jafnréttislaga meš žeim hętti sem gert var ķ rökstušningnum žar sem slķk sjónarmiš hefšu ekki rįšiš śrslitum viš endanlega nišurstöšu ķ mįlinu. Ķ bréfi sķnu benti umbošsmašur utanrķkisrįšuneytinu į aš žess vęri jafnan gętt aš efni rökstušnings sem lįtinn vęri ķ té umsękjendum um starf hjį rįšuneytinu vęri ķ samręmi viš žęr raunverulegu įstęšur sem réšu nišurstöšunni um hver var rįšinn. Žęr skżringar sem kęmu fram ķ rökstušningi kynnu m.a. aš hafa įhrif žegar umsękjandi įkvęši hvort hann teldi įstęšu til aš ašhafast ķ tilefni af žvķ hann hefši ekki fengiš žaš starf sem hann sótti um. Žaš hvort įkvęši laga nr. 96/2000, um jafna stöšu og jafnan rétt kvenna og karla, meš sķšari breytingum, eša forgangsregla sś sem Hęstiréttur hefši aš žessu leyti byggt į hefši haft žżšingu viš įkvöršun um rįšningu ķ starf hefši m.a. žżšingu um žau réttarśrręši sem viškomandi stęšu til boša um mįlskot til kęrunefndar jafnréttismįla. Sś staša gęti einnig haft įhrif žegar kęmi aš žvķ hvort uppfyllt vęru skilyrši til aš bera fram kvörtun viš umbošsmann Alžingis.

Bréf mitt til utanrķkisrįšherra, dags. 4. jśnķ 2008, er svohljóšandi:

Eins og kemur fram ķ bréfi mķnu til lögmanns A, sem fylgir hér meš ķ ljósriti, hef ég lokiš umfjöllun minni um mįl hans sem kvörtunin laut aš. Ég rita hins vegar bréf žetta vegna efnis žess rökstušnings sem rįšuneytiš veitti A ķ bréfi rįšuneytisstjóra til hans, dags. 23. maķ 2007.

Ķ bréfi rįšuneytisstjórans kemur fram aš allir umsękjendur hafi uppfyllt grunnkröfur en viš val į milli žeirra hafi veriš litiš sérstaklega til leištogahęfileika, stjórnunarreynslu og samskiptahęfni. Sķšan segir svo: „Ennfremur žótti rétt, ķ ljósi žess aš einungis ein kona er nś skipuš sendifulltrśi ķ utanrķkisžjónustunni, aš hafa hlišsjón af 1. gr. og 24. gr. l. nr. 96/2000 viš įkvöršun um žessa skipun.“ Af framangreindu veršur rįšiš aš rįšuneytiš hafi byggt skipun ķ embętti sendifulltrśa sérstaklega į sjónarmišum er lśta aš leištogahęfileikum, stjórnunarreynslu og samskiptahęfni. Til višbótar žessu varš ekki annaš rįšiš af rökstušningnum en höfš hefši veriš hlišsjón af 1. gr. og 24. gr. laga nr. 96/2000, um jafna stöšu og jafnan rétt kvenna og karla, žar sem einungis ein kona hefši žį veriš skipuš sendifulltrśi ķ utanrķkisžjónustunni.

Eins og efni ofangreinds rökstušnings var śr garši gert mįtti A vera ķ žeirri góšu trś aš tilvķsun ķ umrędd įkvęši jafnréttislaga hafi haft einhverja žżšingu viš skipun ķ embętti sendifulltrśa, žótt ekki verši rįšiš meš beinum hętti hve mikla žżšingu žessi tilvķsun hafši, enda benti hann į žennan rökstušning ķ kvörtun sinni til mķn og gerši athugasemd viš žaš aš ķ auglżsingu rįšuneytisins hefši ekki veriš tekiš fram aš žaš hefši veriš ętlun rįšuneytisins aš stušla aš jafnari kynjaskiptingu, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000.

Ķ ljósi žess hvernig rökstušningurinn var śr garši geršur įkvaš ég aš rita bréf til rįšuneytis yšar, dags. 21. aprķl 2008. Óskaši ég m.a. eftir žvķ aš rįšuneyti yšar skżrši nįnar hvernig žaš hefši veriš haft hlišsjón af 1. og 24. gr. laga nr. 96/2000 og hvaša įhrif žessi lagaįkvęši hefšu haft į žęr įkvaršanir sem teknar voru ķ mįlinu. Ķ svarbréfi rįšuneytisins til mķn, dags. 14. maķ sl., er m.a. tekiš fram aš žaš hafi veriš mistök af hįlfu rįšuneytisins aš vķsa til įkvęša jafnréttislaga meš žeim hętti sem gert var ķ rökstušningnum žar sem slķk sjónarmiš hafi ekki rįšiš śrslitum viš endanlega nišurstöšu ķ mįlinu. Einnig er tekiš fram aš forgangsreglan sem dómstólar hafa tališ felast ķ lögum um jafnan rétt karla og kvenna hafi ekki įtt viš ķ mįlinu. Samkvęmt žessu er ljóst aš rįšuneytiš višurkennir aš tilvķsun ķ įkvęši jafnréttislaga hafi veriš mistök og aš forgangsreglan, reglan sem Hęstiréttur Ķslands hefur mótaš um „aš konu skuli veita starf, ef hśn er aš minnsta kosti jafnt aš žvķ komin, aš žvķ er varšar menntun og annaš, sem mįli skiptir, og karlmašur, sem viš hana keppir, ef į starfssvišinu eru fįar konur“, sbr. t.d. dóm Hęstaréttar frį 2. desember 1993 ķ mįli nr. 339/1990 og dóm frį 28. nóvember 1996 ķ mįli nr. 431/1995, hafi ekki haft žżšingu.

Eins og kemur fram ķ bréfi mķnu til A tel ég ekki tilefni til žess aš ašhafast frekar aš fengnum žessum skżringum rįšuneytisins, enda višurkennir rįšuneytiš aš žarna hafi veriš um mistök aš ręša og geršar hafi veriš rįšstafanir til žess aš koma ķ veg fyrir aš svona tilvik endurtaki sig. Engu aš sķšur tel ég įstęšu til aš koma žeirri įbendingu į framfęri viš rįšuneytiš aš žess sé jafnan gętt aš efni rökstušnings sem lįtinn er ķ té umsękjendum um starf hjį rįšuneytinu sé jafnan ķ samręmi viš žęr raunverulegu įstęšur sem réšu nišurstöšunni um hver var rįšinn. Žęr skżringar sem koma fram ķ rökstušningi kunna mešal annars aš hafa įhrif žegar umsękjandi įkvešur hvort hann telur įstęšu til aš ašhafast ķ tilefni af žvķ aš hann hefur ekki fengiš žaš starf sem hann sótti um. Žaš hvort įkvęši laga nr. 96/2000, um jafna stöšu og jafnan rétt kvenna og karla, meš sķšari breytingum, eša įšurnefnd forgangsregla hefur haft žżšingu viš įkvöršun um rįšningu ķ starf hefur mešal annars žżšingu um žau réttarśrręši sem viškomandi standa til boša um mįlskot til kęrunefndar jafnréttismįla. Sś staša getur einnig haft įhrif žegar kemur aš žvķ hvort uppfyllt eru skilyrši til aš bera fram kvörtun viš umbošsmann Alžingis, sbr. 3. mgr. 6. gr. laga nr. 85/1997, um umbošsmann Alžingis.

Ķ bréfi mķnu til rįšuneytis yšar, dags. 21. aprķl sl., vakti ég athygli į žvķ aš įžekk tilvķsun til jafnréttislaga og um er fjallaš ķ žessu mįli hafši einnig oršiš mér tilefni til umfjöllunar ķ įliti mķnu frį 28. janśar sl. ķ mįli nr. 4699/2006. Žaš er žvķ įstęša til aš vera į varšbergi um aš betur sé gętt aš žvķ hvort og žį hvaša įhrif įkvęši žeirra laga hafa ķ reynd žegar teknar eru įkvaršanir um rįšningar ķ störf hjį opinberum ašilum og rétt sé frį žvķ greint ķ undirbśningsgögnum og rökstušningi. Ég lęt hins vegar viš žaš sitja į žessu stigi aš koma žessu į framfęri viš rįšuneytiš sem įbendingu um aš framvegis verši betur vandaš til rökstušnings ķ tilvikum sem žessum rétt eins og rįšuneytiš hefur bošaš ķ bréfi til mķn.

Ķ kafla IV. ķ bréfi mķnu til lögmanns A, dags. 4. jśnķ 2008, kemur eftirfarandi fram:

Ķ kvörtuninni gerir umbjóšandi yšar athugasemdir viš žaš aš ķ auglżsingu utanrķkisrįšuneytisins hafi ekki veriš tekiš fram um žann tilgang aš ętlunin viš skipun ķ embętti sendifulltrśa hefši veriš m.a. aš stušla aš jafnari kynjaskiptingu mešal sendifulltrśa. Telur hann aš žaš hafi veriš naušsynlegt og vķsar ķ žvķ sambandi til beins oršalags ķ 2. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000, um jafna stöšu og jafnan rétt karla og kvenna. Af žessu tilefni vil ég taka fram aš ķ bréfi rįšuneytisstjóra til umbjóšanda yšar, dags. 23. maķ 2007, kemur fram aš allir umsękjendur hafi uppfyllt grunnkröfur en viš val į milli žeirra hafi veriš litiš sérstaklega til leištogahęfileika, stjórnunarreynslu og samskiptahęfni. Sķšan segir: „Enn fremur žótti rétt, ķ ljósi žess aš einungis ein kona er skipuš sendifulltrśi ķ utanrķkisžjónustunni, aš hafa hlišsjón af 1. gr. og 24. gr. l. nr. 96/2000.“ Er žetta ķ samręmi viš žaš sem fram kom ķ minnisblaši žeirra starfsmanna rįšuneytisins sem fjöllušu um umsóknirnar og skilaš var til rįšherra en auk žess texta sem tekin er upp hér aš framan sagši žar ķ framhaldi af tilvitnuninni til lagaįkvęšanna: „... viš tillögugerš til rįšherra.“

Ķ ljósi žess aš utanrķkisrįšuneytiš sagšist samkvęmt ofangreindu hafa haft hlišsjón af 1. og 24. gr. laga nr. 96/2000 viš skipun ķ embętti sendifulltrśa įkvaš ég aš rita bréf til rįšuneytisins, dags. 21. aprķl 2008. Óskaši ég eftir aš rįšuneytiš skżrši nįnar hvernig žaš hefši veriš gert og hvaša įhrif žessi lagaįkvęši hefšu haft į žęr įkvaršanir sem teknar voru ķ mįlinu. Vęri žaš afstaša rįšuneytisins mišaš viš žaš oršalag aš „einungis ein kona vęri skipuš sendifulltrśi ķ utanrķkisžjónustunni“ aš ętlunin hefši veriš viš įkvaršanir um rįšningar ķ fjórar stöšur ķ embętti sendifulltrśa aš stušla aš jafnari kynjaskiptingu ķ hópi sendifulltrśa óskaši ég eftir aš fram kęmi višhorf rįšuneytisins til žess hvernig žaš samrżmdist žvķ fyrirkomulagi sem višhaft hefši veriš viš auglżsingu starfanna.

Svar utanrķkisrįšuneytisins barst mér 15. maķ sl. Žar kom m.a. eftirfarandi fram:

„Meš skipun ķ žau fjögur embętti sendifulltrśa sem hér er til umfjöllunar var ekki tilgangur utanrķkisrįšuneytisins aš stušla aš jafnari kynjaskiptingu mešal sendifulltrśa ķ utanrķkisžjónustunni. Tilgangurinn var aš skipa hęfustu umsękjendurna ķ embęttin. Ķ samręmi viš žann tilgang var ķ auglżsingu hvorki gefiš ķ skyn né óskaš fremur eftir konum en körlum ķ starfiš. Rįšuneytiš hafši hins vegar ķ huga viš yfirferš umsókna og undirbśning aš skipun rįšherra ķ embęttin aš sś staša gęti komiš upp aš skylt yrši aš beita žeirri forgangsreglu sem dómstólar hafa tališ felast ķ lögum um jafnan rétt karla og kvenna. Rįšuneytiš taldi hins vegar ekki naušsynlegt aš taka žaš fram ķ auglżsingu aš ef žessi staša kęmi upp yrši forgangsreglunni beitt enda er hér um almenna reglu aš ręša, sem gildir um allar opinberar rįšningar, en ekki valkvętt sjónarmiš.

Eins og framlagt minnisblaš rįšuneytisins ber meš sér taldi hópur lykilstjórnenda rįšuneytisins aš tilteknir žrķr umsękjendur vęru öšrum hęfari til aš hljóta skipun ķ embęttin. Hópurinn var ķ vinnu sinni mjög mešvitašur um aš į žeim tķma var einungis ein kona ķ hópi sendifulltrśa ķ utanrķkisžjónustunni og taldi ljóst aš ef erfitt yrši aš gera uppį milli tiltekinna umsękjenda gęti komiš til žess aš skylt yrši aš beita framangreindri forgangsreglu. Eftir aš hafa fariš yfir mįliš ķ heild sinni komst hópurinn hins vegar aš žeirri einróma nišurstöšu aš rétt vęri aš raša žessum žremur hęfustu umsękjendum upp ķ styrkleikaröš og įttu tilvķsanir til forgangsreglunnar žegar af žeirri įstęšu ekki lengur viš. Hvaš varšar fjórša embęttiš treysti hópurinn sér ekki til aš gera uppį milli annarra sex tiltekinna umsękjenda, en žar sem žeir voru allir sama kyns var tilvķsun til forgangsreglunnar meš sama hętti ofaukiš ķ žvķ tilviki. Aš teknu tilliti til žeirra sjónarmiša sem koma fram ķ tilvitnušu įliti umbošsmanns frį 28. janśar sl. telur rįšuneytiš žvķ aš žaš hafi veriš mistök af žess hįlfu aš vķsa til įkvęša jafnréttislaga meš žeim hętti sem gert var ķ rökstušningi fyrir įkvöršunum, enda ljóst aš slķk sjónarmiš réšu ekki śrslitum viš innbyršis röšun umsękjenda eša endanlega nišurstöšu ķ mįlinu. Rįšuneytiš hefur žegar gert rįšstafanir til aš breyta verkferlum sķnum til aš koma ķ veg fyrir aš svona tilvik endurtaki sig.“

Af hinum tilvitnušu oršum veršur rįšiš aš žaš hafi ekki beinlķnis veriš ętlun utanrķkisrįšuneytisins meš rįšningu ķ umrędd embętti aš stušla aš jafnari kynjaskiptingu mešal sendifulltrśa ķ utanrķkisžjónustunni. Tilgangurinn hafi veriš aš skipa hęfustu umsękjendurna ķ embętti. Žvķ hafi ķ auglżsingu hvorki veriš gefiš ķ skyn né óskaš fremur eftir konum en körlum ķ starfiš. Meš tilliti til žessara orša rįšuneytisins er ljóst aš 2. mįlsl. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000 įtti ekki viš ķ mįlinu en sį mįlslišur gerir rįš fyrir žvķ aš žaš skuli koma fram ķ auglżsingu ef tilgangur auglżsandans er aš stušla aš jafnari kynjaskiptingu innan starfsgreinarinnar. Meš tilliti til žeirra skżringa sem rįšuneytiš hefur nś gefiš er žaš nišurstaša mķn aš ekki hafi veriš naušsynlegt aš haga auglżsingu um embęttin ķ samręmi viš žį athugasemd sem fram kemur ķ kvörtun umbjóšanda yšar um framangreint atriši.

Af umręddum skżringum veršur enn fremur rįšiš aš rįšuneytiš hafi viš yfirferš og undirbśning aš skipun rįšherra ķ embęttin haft ķ huga aš žaš gęti komiš til kasta forgangsreglunnar, reglu sem Hęstiréttur hefur mótaš um tślkun į jafnréttislögum og leišir almennt til žess aš kona eigi rétt til starfs ef umsękjendur eru metnir jafnhęfir, hvaš varšar menntun, starfsreynslu o.fl, og fįar konur eru į viškomandi starfssviši. Hins vegar hafi forgangsreglan ekki įtt viš um skipanirnar fjórar ķ embętti sendifulltrśa žar sem žrķr af žessum fjórum hafi veriš taldir hęfastir śr hópi umsękjenda og sį fjórši hafi veriš valinn śr hópi annarra umsękjenda af sama kyni sem komu helst til greina. Žaš hafi veriš mistök af hįlfu rįšuneytisins aš vķsa til įkvęša jafnréttislaga meš žeim hętti sem gert hafi veriš ķ rökstušningi fyrir įkvöršunum žar sem žau sjónarmiš sem rįšin verša af įkvęšunum hafi ekki rįšiš śrslitum viš innbyršis röšun umsękjenda eša endanlega nišurstöšu ķ mįlinu. Samkvęmt žvķ sem hér er rakiš er ljóst aš utanrķkisrįšuneytiš višurkennir aš žaš hafi veriš mistök aš vķsa til 1. og 24. gr. laga nr. 90/2006, um jafna stöšu og jafnan rétt kvenna, eins og gert var ķ rökstušningi žeim sem veittur var umbjóšanda yšar og kom fram ķ bréfi rįšuneytisstjóra til hans. Žvķ veršur ekki séš aš tilvķsunin hafi ķ reynd haft įhrif ķ mįlinu og žar meš haft įhrif į hver nišurstašan varš gagnvart umbjóšanda yšar. Einnig er ljóst samkvęmt framangreindu aš ekki reyndi į forgangsregluna ķ žessu mįli. Af žessu leišir aš ekki veršur annaš rįšiš af gögnum mįlsins og skżringum rįšuneytisins en aš žau sjónarmiš sem tilgreind voru ķ auglżsingu rįšuneytisins hafi eingöngu veriš rįšandi viš mat į žvķ hvaša umsękjendur fengju skipun ķ embętti sendifulltrśa.

Ķ bréfi yšar til mķn frį 2. jśnķ 2008 er žvķ lżst aš ekki sé fallist į skżringu rįšuneytisins um aš mistök hafi veriš gerš varšandi tilvķsun ķ įkvęši jafnréttislaga. Žį er vakin athygli į žvķ aš hvergi er haldiš fram ķ bréfi rįšuneytisins til mķn frį 14. maķ aš mistök hafi veriš gerš ķ tillögugerš til rįšherra, sbr. minnisblaš til utanrķkisrįšherra frį 22. maķ 2007, heldur lśti mistökin eingöngu aš rökstušningi fyrir įkvöršunum sem var sendur umsękjendum um embęttin. Af žessu tilefni vil ég benda į aš ég hef ekki undir höndunum gögn sem leiša ķ ljós aš umrędd skżring rįšuneytisins sé röng. Ķ umręddu bréfi rįšuneytisins til mķn er vikiš aš žvķ aš žaš hafi veriš mistök aš vķsa ķ įkvęši jafnréttislaga meš žeim hętti sem gert var ķ rökstušningi. Žótt ekki hafi veriš minnst į tillögugerš til rįšherra leišir af ešli mįls aš tilvķsun ķ įkvęši jafnréttislaga ķ tillögugeršinni féllu meš sama hętti undir žaš sem rįšuneytiš segir hafa veriš mistök enda um sömu įkvęši aš ręša og vķsaš var ķ rökstušningnum. Žrįtt fyrir aš utanrķkisrįšherra hafi lagt framangreint minnisblaš sem hafši aš geyma tillögugeršina til grundvallar veršur ekki séš aš skipun ķ embętti sendifulltrśa hafi veriš haldin verulegum annmarka žar sem žaš liggur fyrir samkvęmt rökstušningi, minnisblašinu og skżringum rįšuneytisins til mķn aš žau sérstöku sjónarmiš sem tilgreind voru ķ auglżsingu rįšuneytisins hafi rįšiš för viš val į umsękjendum.

Meš vķsan til framangreinds tel ég ekki tilefni til aš gera athugasemdir viš efni auglżsingar utanrķkisrįšuneytisins. Ég vek žó athygli į žvķ aš ég hef ķ dag ritaš utanrķkisrįšherra bréf, sem er hjįlagt bréfi žessu, žar sem ég minni į naušsyn žess aš efni rökstušnings sem lįtin er ķ té umsękjendum um störf į vegum rįšuneytisins sé jafnan ķ samręmi viš žęr raunverulegu įstęšur sem réšu nišurstöšunni.