Börn. Mešlög. Innheimtustofnun sveitarfélaga. Samningur Sameinušu žjóšanna um réttindi barnsins. Meinbugir į lögum.
(Mįl nr. 4956/2007)

A kvartaši yfir samskiptum sķnum viš Innheimtustofnun sveitarfélaga ķ tilefni af tilraun hennar til aš innheimta aukiš mešlag śr hendi barnsföšur hennar. Laut kvörtunin nįnar tiltekiš aš synjun innheimtustofnunar į beišni konunnar um aš stofnunin tęki aš sér innheimtu hins aukna mešlags.

Umbošsmašur lauk mįlinu meš bréfi til A, dags. 16. maķ 2007. Žar tók hann fram aš hann teldi sig ekki hafa forsendur aš lögum til aš gera athugasemdir viš žį afstöšu Innheimtustofnunar sveitarfélaga, aš nżta ekki žęr heimildir sem henni vęru fengnar ķ 3. mgr. 3. gr. laga nr. 54/1971, um Innheimtustofnun sveitarfélaga, til aš taka aš sér innheimtur į aukamešlögum meš börnum.

Meš bréfi, dags. sama dag, kom umbošsmašur hins vegar žeirri įbendingu į framfęri viš félagsmįlarįšherra og forseta Alžingis, meš vķsan til 11. gr. laga nr. 85/1997, um umbošsmann Alžingis, aš hugaš yrši aš endurskošun į 3. mgr. 3. gr. laga nr. 54/1971 og žį jafnframt aš žvķ hvort ekki vęri įstęša til žess aš taka ķ lög frekari śrręši til aš aušvelda forrįšamönnum barna aš innheimta žann barnalķfeyri sem įkvešinn hefši veriš umfram svonefnt lįgmarksmešlag śr hendi hins greišsluskylda foreldris. Ķ bréfinu tók umbošsmašur fram aš hann réši žaš af tilurš umręddrar lagaheimildar į Alžingi aš žar hefši rįšiš sį vilji aš koma til móts viš vandkvęši sem vęru į žvķ aš framfęrslumašur barns nęši aš innheimta tilteknar fjįrkröfur sem hann kynni aš hafa öšlast į hendur barnsföšur eša barnsmóšur. Samkvęmt lagaįkvęšinu vęri žaš hins vegar į valdi stjórnar Innheimtustofnunar sveitarfélaga aš leggja mat į hvenęr rétt vęri aš verša viš beišni forsjįrforeldris um ašstoš viš innheimtu aukins mešlags. Ķ svörum innheimtustofnunarinnar hefši komiš fram aš stjórn stofnunarinnar hefši įvallt į žeim tępum 40 įrum sem lagaheimildin hefši veriš viš lżši hafnaš óskum um innheimtu aukamešlags. Ķ skżringum į žeirri afstöšu stofnunarinnar hefši komiš fram aš slķk innheimtustarfsemi samrżmdist illa meginvišfangsefni stofnunarinnar žar sem innheimta aukamešlags gęti dregiš śr möguleikum skuldarans į aš greiša skyldumešlag sem innheimtustofnun skilaši svo aftur į móti til Tryggingastofnunar rķkisins sem sęi um fyrirframgreišslu žess skv. 1. mgr. 59. gr. laga nr. 117/1993, um almannatryggingar.

Umbošsmašur taldi almennt óheppilegt meš tilliti til sjónarmiša um réttaröryggi og um fyrirsjįanleika lagaįkvęša fyrir borgarana aš slķkar heimildir vęru ķ lögum svo įratugum skipti įn žess aš žęr reyndust virk réttarśrręši žegar į hólminn vęri komiš. Žį vķsaši hann til įkvęšis 4. tölulišar 27. gr. samnings Sameinušu žjóšanna um réttindi barnsins, svonefnds barnasįttmįla, en taldi ekki tilefni til aš fjalla nįnar um hvaša skyldur framangreint įkvęši barnasįttmįlans legši į ašildarrķkin um višeigandi rįšstafanir til aš aušvelda forrįšamanni barns innheimtu į framfęrslueyri meš barni og žį hvort ķslenska rķkiš hefši žegar fullnęgt skyldum sķnum aš žessu leyti meš žvķ hagręši sem forrįšamönnum barna vęri bśiš meš žvķ aš Tryggingastofnun rķkisins greiddi forrįšamanni barns lögum samkvęmt lįgmarksmešlag óhįš žvķ hvort žaš innheimtist hjį mešlagsskyldu foreldri.

Bréf umbošsmanns Alžingis til forseta Alžingis og félagsmįlarįšherra er svohljóšandi:

Hinn 12. mars sl. barst mér erindi er varšaši samskipti konu viš Innheimtustofnun sveitarfélaga ķ tilefni af tilraunum konunnar til aš innheimta aukiš mešlag śr hendi barnsföšur hennar. Laut kvörtunin nįnar til tekiš aš synjun innheimtustofnunar į beišni konunnar um aš stofnunin tęki aš sér innheimtu hins aukna mešlags. Žótt ég hafi nś lokiš athugun minni į umręddu mįli, sbr. mešfylgjandi bréf, dags. ķ dag, tel ég, meš vķsan til 11. gr. laga nr. 85/1997, um umbošsmann Alžingis, rétt aš vekja athygli Alžingis og félagsmįlarįšherra į eftirfarandi atrišum.

Um framfęrsluskyldur gagnvart börnum og mešlagsgreišslur er fjallaš ķ barnalögum nr. 76/2003. Ķ 2. mgr. 63. gr. žeirra laga segir aš mešlag tilheyri barni en sį sem geti krafist mešlags innheimti žaš žó og taki viš greišslum žess ķ eigin nafni. Samkvęmt žessu er gert rįš fyrir žvķ ķ lögum aš sį sem standi straum af śtgjöldum vegna framfęrslu barns sjįi um aš innheimta mešlagiš. Ķ 67. gr. laganna er hins vegar vikiš aš greišsluskyldu Tryggingastofnunar rķkisins og vķsaš um žaš efni til laga um almannatryggingar. Ķ lögum nr. 117/1993, um almannatryggingar, segir ķ 1. mgr. 59. gr.:

„Hver sį sem fęr śrskurš stjórnvalds um mešlag meš barni sem hann hefur į framfęri sķnu [...] getur snśiš sér til Tryggingastofnunar rķkisins og fengiš fyrirframgreišslu mešlags eša annarra framfęrsluframlaga samkvęmt śrskuršinum. [...] Fyrirframgreišsla mešlags frį Tryggingastofnun skal įvallt vera inna žeirra marka sem 14. gr. laga žessara setur um fjįrhęš greišslna og aldur barna.“

Eins og sjį mį er ķ hinu tilvitnaša įkvęši kvešiš į um aš sį sem fengiš hefur śrskurš um mešlag meš barni geti leitaš til tryggingastofnunar og fengiš greišslu mešlagsins hjį stofnuninni. Ķ įkvęšinu er hins vegar sérstaklega tekiš fram aš greišsla stofnunarinnar skuli įvallt vera innan žeirrar fjįrhęšar sem kvešiš er į um ķ 14. gr. laganna. Ķ umręddri 14 gr. er fjallaš um barnalķfeyri og mešal annars kvešiš į um žį upphęš sem hann skuli nema.

Samkvęmt framangreindu veršur ekki annaš séš en aš žaš sé afstaša löggjafans aš foreldri sem stendur straum af kostnaši viš framfęrslu barns žurfi sjįlft aš innheimta mešlagsgreišslur hjį hinu mešlagsskylda foreldri aš žvķ leyti sem žaš nemur hęrri upphęš en fjįrhęš barnalķfeyris skv. 14. gr. laga nr. 117/1993. Hafi stjórnvöld śrskuršaš um hęrra mešlag falli žaš žvķ ķ hlut foreldrisins sjįlfs aš innheimta žann hluta er kemur til višbótar hinni lögbundnu upphęš barnalķfeyris. Er žetta og ķ samręmi viš hlutverk Innheimtustofnunar sveitarfélaga en samkvęmt 3. gr. laga nr. 54/1971, um Innheimtustofnun sveitarfélaga, er hlutverk stofnunarinnar aš innheimta žęr mešlagsgreišslur er Tryggingastofnun rķkisins hefur greitt til forrįšamanna barna og skila žvķ til tryggingastofnunar.

Hvaš sem framangreindum lagaįkvęšum og hlutverki Innheimtustofnunar sveitarfélaga lķšur er sérstaklega kvešiš į um žaš ķ 3. mgr. 3. gr. laga nr. 54/1971 aš innheimtustofnuninni sé heimilt, sé žess óskaš, aš taka aš sér innheimtu gegn greišslu į žeim hluta barnsmešlags, sem hęrri er en lögmęltur barnalķfeyrir, svo og öšrum kröfum, sem framfęrslumašur barns kann aš eiga į barnsföšur eša barnsmóšur, žar meš talinn framfęrslueyrir hjóna vegna skilnašar samkvęmt yfirvaldsśrskurši, skilnašarbréfi, skilnašarsamningi eša lögum. Eins og fram hefur komiš laut erindi žaš er varš mér tilefni til aš rita žetta bréf einmitt aš synjun innheimtustofnunar į žvķ aš beita umręddu heimildarįkvęši.

Umrętt įkvęši ķ 3. mgr. 3. gr. laga nr. 54/1971 var ekki aš finna ķ upphaflegri śtgįfu žess frumvarps er lagt var fram į Alžingi og sķšar varš aš lögum nr. 54/1971 heldur var žvķ bętt viš frumvarpiš viš mešferš žingsins og kom fram ķ ręšu flutningsmanns breytingartillögunnar aš tillagan vęri flutt ķ kjölfar žess aš heilbrigšis- og félagsmįlanefnd hefši borist erindi frį Félagi einstęšra foreldra. (Alžt. 1970, B-deild, dįlkur 832.) Eins og rakiš er hér aš framan og įréttaš er ķ ręšu flutningsmanns breytingartillögunnar kvešur lagagreinin į um heimild innheimtustofnunar, en ekki skyldu, til žess aš taka aš sér umrędda innheimtu. Viš mešferš mįlsins į Alžingi var ekki aš öšru leyti fjallaš um žetta įkvęši nema hvaš fram kom aš žaš vęri skilningur flutningsmanns, og hefši einnig komiš fram ķ žingnefnd, aš sį hluti mešlaga og annar kostnašur sem žarna vęri rętt um yrši ekki krafinn śr Jöfnunarsjóši sveitarfélaga ef mešlögin innheimtust ekki hjį viškomandi ašila.

Ég ręš žaš af tilurš umręddrar heimildar į Alžingi aš žar hafi rįšiš sį vilji aš koma til móts viš vandkvęši sem vęru į žvķ aš framfęrslumašur barns nęši aš innheimta tilteknar fjįrkröfur sem hann kynni aš hafa öšlast į hendur barnsföšur eša barnsmóšur. Samkvęmt lagaįkvęšinu er žaš hins vegar į valdi stjórnar Innheimtustofnunar sveitarfélaga aš leggja mat į hvenęr rétt sé aš verša viš beišni forsjįrforeldris um ašstoš viš innheimtu aukins mešlags.

Umbošsmanni Alžingis hafa af og til borist erindi og fyrirspurnir um möguleika žeirra sem fengiš hafa śrskuršuš aukin barnsmešlög og ašrar greišslur sem getiš er ķ 3. mgr. 3. gr. laga nr. 54/1971 til aš innheimta slķkar kröfur og um žaš hvort hiš opinbera ašstoši aš einhverju leyti viš innheimtu į slķkum kröfum og žį umfram žaš sem leišir af atbeina sżslumanna og dómstóla žegar kemur aš innheimtuśrręšum ķ formi ašfarar eša dómsmįla. Ķ tilefni af kvörtun žeirri er lżst er ķ upphafi žessa bréfs taldi ég žvķ rétt aš rita Innheimtustofnun sveitarfélaga bréf, dags. 2. aprķl sl., žar sem ég óskaši eftir upplżsingum og sjónarmišum stofnunarinnar varšandi framkvęmd 3. mgr. 3. gr. laga nr. 54/1971. Ķ svörum innheimtustofnunar kemur fram aš stjórn stofnunarinnar hafi įvallt hafnaš óskum um innheimtu aukinna mešlaga. Stofnunin hefur samkvęmt žessu meš öšrum oršum aldrei, ķ nęr fjörtķu įra sögu umrędds lagaįkvęšis, samžykkt beišni forsjįrforeldris um aš taka aš sér innheimtu aukins mešlags lķkt og žar er gert rįš fyrir aš stofnunin geti gert. Samkvęmt svörum stofnunarinnar er skżringu į žessu mešal annars aš finna ķ žvķ aš slķk innheimtustarfsemi samrżmist illa meginvišfangsefni stofnunarinnar žar sem aš innheimta aukamešlags geti dregiš śr möguleikum skuldarans aš greiša skyldumešlagiš.

Af žessum upplżsingum er ljóst aš žaš innheimtuśrręši sem gert er rįš fyrir ķ 3. mgr. 3. gr. laga nr. 54/1971 aš geti stašiš forsjįrforeldri til boša viš innheimtu aukins mešlags er ķ raun óvirkt og fyrir liggur aš žvķ verši ekki beitt mešan starfsemi Innheimtustofnunar sveitarfélaga er skipulögš meš žeim hętti sem gert er ķ umręddum lögum. Ég ręš žaš af žeim lögskżringargögnum sem vitnaš var til hér aš framan um tilurš umrędds lagaįkvęšis aš meš žvķ hafi Alžingi viljaš opna leiš sem gęti aušveldaš žeim forrįšamönnum barna sem fį śrskuršaš aukiš mešlag meš börnum sem eru į framfęri žeirra eša ašrar greišslur sem įkvęšiš fjallar um aš innheimta slķkar kröfur. Ég tel žvķ rétt meš tilliti til 11. gr. laga nr. 85/1997, um umbošsmann Alžingis, aš upplżsa Alžingi og félagsmįlarįšherra um framangreinda stöšu og žar meš aš žaš śrręši sem žar er gert rįš fyrir hefur ekki veriš virkt. Žaš kann žvķ aš vera tilefni til žess aš Alžingi, og eftir atvikum félagsmįlarįšherra, taki afstöšu til žess hvort rétt sé aš huga aš breytingum į žessu įkvęši laga nr. 54/1971, og žį eftir atvikum öšrum įkvęšum žeirra laga eša annarra, ef talin er įstęša til aš löggjafinn taki į nż afstöšu til žess hvort aušvelda eigi meš einhverjum hętti žeim sem kröfu eiga til greišslu į barnalķfeyri umfram lįgmarksmešlag eša öšrum framfęrslueyri aš innheimta žęr kröfur hjį hinum greišsluskylda og žį hugsanlega meš atbeina hins opinbera umfram žaš sem leišir af reglum um ašför og dómsmįl.

Įstęša žess aš ég vek athygli į framangreindri stöšu er einnig įkvęši 4. töluliš 27. gr. samnings Sameinušu žjóšanna um réttindi barnsins, svonefndum barnasįttmįla, sem samžykktur var į allsherjaržingi Sameinušu žjóšanna 20. nóvember 1989 og fullgiltur af hįlfu Ķslands 28. október 1992, sjį Stjórnartķšindi C-deild, augl. nr. 18/1992. Ķ nefndu įkvęši segir mešal annars svo:

„Ašildarrķki skulu gera allar višeigandi rįšstafanir til aš innheimta framfęrslueyri meš barni frį foreldrum eša öšrum sem bera fjįrhagslega įbyrgš į barninu, bęši innanlands og frį śtlöndum.“

Hafa ber ķ huga aš samningur žessi hefur ekki lagagildi hér į landi en er hins vegar skuldbindandi aš žjóšarrétti fyrir ķslenska rķkiš og žvķ ber aš haga löggjöf sinni og lagaframkvęmd žannig aš fullnęgt sé slķkum skuldbindingum og žį ķ samręmi viš žį tślkun sem fyrir liggi um efni slķkra skuldbindinga af hįlfu eftirlitsašila meš viškomandi samningi. Ég tel ekki tilefni til aš fjalla hér nįnar um hvaša skyldur framangreint įkvęši barnasįttmįlans leggur į ašildarrķkin um višeigandi rįšstafanir til aš aušvelda forrįšamanni barns innheimtu į framfęrslueyri meš barni og žį hvort ķslenska rķkiš hefur žegar fullnęgt skyldum sķnum aš žessu leyti meš žvķ hagręši sem forrįšamönnum barna er bśiš meš žvķ aš Tryggingastofnun rķkisins greišir forrįšamanni barns lögum samkvęmt lįgmarksmešlag óhįš žvķ hvort žaš innheimtist hjį mešlagsskyldu foreldri. Žaš veršur ķ fyrstu aš vera verkefni stjórnvalda og löggjafarvaldsins aš taka afstöšu til žess hvort tilefni sé til breytinga į ķslenskum lögum aš žessu leyti og žį hugsanlega meš tilliti til žeirra skuldbindinga sem leiša af barnasįttmįlanum.

Žį tel ég rétt aš minna į aš umrętt śrręši 3. mgr. 3. gr. laga um Innheimtustofnun sveitarfélaga hefur veriš lögum frį įrinu 1971 įn žess aš sś heimild sem žaš hljóšar um hafi veriš notuš žótt eftir žvķ hafi veriš leitaš ķ einhverjum tilvikum. Žaš veršur aš telja almennt óheppilegt meš tilliti til sjónarmiša um réttaröryggi og um fyrirsjįanleika lagaįkvęša fyrir borgarana aš slķkar heimildir séu ķ lögum svo įratugum skiptir įn žess aš žęr reynist virk réttarśrręši žegar į hólminn er komiš. Slķkt leišir eingöngu til fyrirhafnar af hįlfu hlutašeigandi einstaklinga viš aš bera fram erindi um aš žeim verši veitt ašstoš ķ samręmi viš lagaheimildina. Ašstoš sem fyrir liggur hjį stjórnvöldum aš žau telji sig ekki geta veitt.

Ég hef žvķ įkvešiš aš koma žeirri įbendingu į framfęri viš Alžingi og félagsmįlarįšherra meš tilliti til 11. gr. laga nr. 85/1997, um umbošsmann Alžingis, aš hugaš verši aš endurskošun į 3. mgr. 3. gr. laga nr. 54/1971, um Innheimtustofnun sveitarfélaga, og žį jafnframt hvort įstęša sé til žess aš taka ķ lög frekari śrręši til aš aušvelda forrįšamönnum barna aš innheimta žann barnalķfeyri sem įkvešinn hefur veriš umfram svonefnt lįgmarksmešal śr hendi hins greišskylda foreldris. Ég minni į aš žeir fjįrmunir sem hér um ręšir eiga aš ganga til framfęrslu viškomandi barna og eru įkvöršuš hlutdeild žess foreldris sem ekki hefur forręši barns ķ slķkum kostnaši. Hér er žvķ um aš ręša fjįrmuni sem ķ ešli sķnu eiga aš koma barninu til góša žótt forsjįrašila žess sé fališ aš taka viš fénu, og sękja į um greišslu žess, ef žörf krefur. Ég ķtreka aš ég hef hér ekki tekiš neina afstöšu til žess hvort nśgildandi lagareglur um žessi mįl, ž.m.t. um greišslu rķkisins į lįgmarksmešlagi óhįš innheimtu žess, dugi til aš fullnęgt sé žeirri skyldu sem kann aš hvķla į ķslenska rķkinu ķ samręmi viš 4. töluliš 27. gr. barnasįttmįla Sameinušu žjóšanna. Žaš er ešlilegt aš stjórnvöld og löggjafarvaldiš taki eftir atvikum fyrst afstöšu til žeirra įlitaefna. Ég mun žvķ fylgjast meš žvķ hver verša višbrögš félagsmįlarįšherra og Alžingis aš žessu leyti og taka mįl žetta upp aš nżju sķšar ef ég tel tilefni til žess.